Written by
- Zonunkima
3rd semester, Government Aizawl West College

AW ZORAM, HARHIN THO CHHUAK RAWH LE


A hmasain a thupui aṭang rêng pawh hian mi a choin, ṭhahnem ngaihna âw a ni tih a hriat awm e. Prof. Siamkima Khawlhring 'Zalenna ram' changchawiin ka zalenna ram aṭanga ka duhthusam sorkar, MLA te leh Mipui te'n kan tih ve tur leh fuihna ang rengin kan raw'n ziak ve leh râwih a ni e.

Kamkeuna

Ni 4.12.2023 khan mipui mimir ina kan nghahhlelh leh tun lai titi tui ber ni ta, inthlan result a rawn chhuak a nih kha. ZPM chuan seat 27 lai lain sorkarna siam thei tura seat lak ngai zat 21 chu hneh takin an khûm a, MNF-in seat 10 lain, BJP-in seat 2 leh Congress-in seat 1 an la ve bawk. Tin, 80.66% velin vote thlak angin 'Wikipedia' chuan a tar lang a ni. Nimin Dt. 8.12.2023 mai khan sorkar lakluhna, 'swearing-in ceremony' an nei a ni. Inthlan result puan ni tlâi khan CM Pu Zoramthanga chuan, CM a nihna aṭangin Governor hnenah banna a theh lut a, a tûkah MNF President anihna aṭangin banna a thehlut leh a, hei erawh an party lamin an pawm loh thu an sawi a nih kha. MNF ban pui, zung kaitu berin politics a chawlhsan ve a nih chuan MNF hian an ṭhatpui dawn nge a hnungtawlh zawk dawn tih chu hunin a la hril ang chu.

'Ṭhalai au aw' a ka rawn sawi 'lehlama awr sen, lehlama awr dum' ang kha rawn thleng lehin tun hnai term 3-ah party hrang 3-in sorkarna an siam dawn ta a ni a. Sorkar kan thlak chhên danah hian Mipuite hian inghah ngamna tak tak sorkar kan la nei lo niin a lang a. Sorkar hmasa hmalakna la zawh loh kha, a hnu leh a sawrkar khan a duh chuan hma a lak chhunzawmin a chhunzawm lo thei bawk a, hmasawnna hi a kal chak thei ṭhin lo a ni. Chuvangin Sorkar ngelnghet, term 3/4 vel chelh thei tur inghah ngamna, langtlang sorkar kan va mamawh êm. Chutiang ang tithei tur sawrkar kan neih hunah 'hmasawnna' kan tih hian hma min sawnpui zung zung thei ngei ang.

MLA-te tân

MLA-a thlan tlin zawng zawng te, lêm ang der thiam ni ve lo turin ka duh che u a ni. MLA-a thlan tlin zawh tak loh pakhat chuan "Pasalṭha ramchhuak pawh an hlawhtling reng hleinem," a ti a, Pasalṭha anga lo inchan tur khawpin Pasalṭha zia an pu em? Pasalṭha chu an thutiamah an ding nghet a, "Mipa fa chuan a thutiam a hlenin a sût mai mai tur a ni lo" tih hi an thukhawchang a ni. Chuvangin intihpuitlin theih tur chauh sawi ula. Pasalṭha Thawmvunga anga "Sawi aiin tih ka thlang e, buan hmaa kherh zawng a mipa hna lo ve" a tih ang rilru pu ve tur leh, hlemhletna, pamhamna leh eirukna inhnehtir mai lo tur leh, mahni hnathawh ṭhat sawi chhuak zuah zuah mai lova mipuiin an sawi a, an fak hunah che u mipui rin ngam inni tihna a ni ang. Mipui aiawh in nih ang ngeiin mipui ai awh zo tur leh ram hruaitu ṭha in nih ngei theih nan, Zoram mipuiin beiseina sâng tak nen kan thlir reng che u a, ṭawngṭaina nen duhsakna kan hlan bawk che u a ni.

Sorkar tân

Sorkar thar pawh, 'party sorkar' ni tawh lovin mipui sorkar in ni tih inhriat a ṭul a, kan beiseina pawh a sâng a ni. Term hmasa sorkar laiin, unit kal tlanga zirtirtu a lâk ang mai mai kha awm tawh lo se la. "Mizoram sorkar chuan kum nga chhung, kum 2018-19 leh 2023-2024 inkarah a nghet lovin zirtirtu 2,272 a la a, chu'ng zinga 1,135 chu advertisement chhuah loha lâk an ni," (Dec.8.2023, Vanglaini). Vua leh vang, hmelhriat leh ṭhian ṭha, party bil induhsakna (patronage) awm lo se la. Dik leh 'fair' taka hna lak ni tawh se kan duh a, ṭhalaite hian mahni thiamna hmang ngeia hna hmuh kan chak tawh a ni tih min hriatsak ula. Kan âuhla ber pawh hei hi a ni, "Rorelna dik chu lui angin luang zawk se la, felna pawh luipui kang ngai lo angin luang rawh se," (Amosa 5:24). Tin, an Vâl Upa Council te hi kal sual laka vengtu leh thurâwn petu angin an sawi a, chutiang a nih chuan hei ai hian thuneihna sâng zawk leh an thurâwn pawh hei aia ngaih pawimawhsak zawk ni sela, minister mimal ngaihdan ngawr ngawr ai chuan a ṭha zawk ngei ang.

Mipui mimir ni tin mamawh hêng- 1. Ei leh bâr intodelh, 2. Kawng ṭha, 3. Tui hnianghnâr, 4. Êng (electricity) hnianghnâr, 5. Zirna ṭha leh changtlung, 6. Hriselna ṭha nei tura inenkawlna ṭha neih. Hêng hi ngai pawimawh se la. Ni 8.12.2023 Vanglaini Chanchinbu chhuakah chuan, "Mizoram sorkar hnuaia P/S, M/S leh H/S-ah zirtirtu awm tura ruahman (sanctioned post) 6,106 a awm a; chu'ng zinga post 3,186 chiah hnawhkhah niin, post ruak 2,920 a awm mek," a ti a. Kan thingtlang khaw lam unauteah zirtirtu an indaih loh em em lai a, khawpuia an inêk beng ṭûn mai hi chu 'Right to Equality' hi a 'Equal' tawk lo deuh ṭhin chu a ni. Rualkhai zawka zirtirtu sem darh a, lak belh a ngai takzet a ni.

Mipui tân

Mipuite pawh kan bâng bik lo, vote thlak ringawt kha kan tih tur a ni lo a, sorkar dân zam leh siamte ṭha taka zâwm a, sorkar sum tihchet velna hriatpui ve zel te, kan hna leh ei zawnnaah ṭhahnem ngai a, rinawmna leh diknaa inthuamin theihtawp chhuah tlâng ila. US president hlui, John F Kennedy chuan, "Ka ram hian eng nge mi tihsak theih ang tih inzawt loin, ka ram tan hian eng nge ka tih ve theih ang tih inzawt zawk rawh," tiin rilru dik pûa ram vei turin mipuite a lo fuih tawh a ni. Kan tualchhung tharchhuah (GSDP) a lo sân deuh deuh theih nan kut hnathawktute pawh thawk ṭauh ṭauh ila, chumi kan thar chhuah dah ṭhatna tur leh hralhna tur kan sorkarin ngaihtuahsak bawk se la, kut hnathawktute tan pawh kut hnathawh hah man a awm deuh ngei ang.

Tlipna

Aw le, chutianga kan han ti thei hlawm a nih chuan ram dang hruaitu kan sawi châmchi tawh bik lo ang a. Japan ram pawh America-in atomb bomb a thlâk a, mipuite chuan an ram a dinchhuah leh ngei theih nan theihtawp chhuahin an bei a, atomb bomb an thlâk aṭanga kum 40 hnuah chuan khawvela sorkar hmasawn chak ber zinga mi an ni leh thei a ni. State naupang kan nih vang leh mihring kan tlem vanga huphurh leh insit mai lovin, kan chanpual, hnathawh ṭheuha hmasawn zel thei tura theihtawp chhuaha kan beih phawt chuan Northeast mai ni lo, India ram state zinga mahni tâwka hmasawn chak ber pawl kan ni ve thei ngei ang; chumi tur chuan 'Aw Zoram, harhin tho chhuak rawh le'.

- Zonunkima, 3rd semester, Government Aizawl West College