Written by
- C. Lalengkima
Vaivakawn

ṬHALAITE LEH POLITICS

Khawvel, India leh Mizoram dinhmun en hian ṭhalaite hi politics ah an inhmang tam lo hle mai a. Hemi chungchang hi inbihchiang dawn teh ang.

Tute nge ṭhalai te chu: Ṭhalai tih hi kan sawi dan a inang lo va, kan huamtir chin pawh a inang lo khawp mai. UN chuan ṭhalai tih hian kum 15-24 chin hi a huamtir a. India rama National Youth Policy 2014 chuan 15-29 chin a huamtir thung a ni. Mizoramah chuan kohhran ṭhalaite hi kum 40 chin thleng tel theih a nih hlawm avang hian ṭhalai tia kan sawi hian kum 40 chin hi kan kawhtir deuh mai a. Khawvel pawh hian a nihna takah chuan kum 40 chin hi chu ṭhalai sawi hian sawi deuh roh emaw tih tur hian a awm ve bawk a ni. Mihring nun hrim hrim hi kum 40 aṭang hi chuan a uai thla lam a pan ang sawi a nih avang hian kum 40 chin hi ṭhalai angah pawmin kum 40 hnuai lam Politics inhmang te chungchang i'n en dawn teh ang.

Ṭhalaiten Politics an ngaihven lo em ni?: Mizo ṭhalaite hi politics ngaihven lo, politics a hmun chang lo tiin kan sawi ṭhin a. Nia, active taka politics a telin candidate, party nihna nei, inthlana tha thawh kawngah hian kan sang lo a ni mai thei. A active politics chiah chiah lova tel ve na (passive participation) kawngah pawh hian nu leh pa te hi kan tluk lo khawp mai. Inthlanna vote thlak kawngah pawh hian tun hma lam chuan nu leh pa duh zawng, chhungkuaa an sawi ang ang vote deuh mai kha kan ni a. Ngaihdan hran emaw, tum dan hran emaw kan nei lian lem lo ṭhin. Politics ah hian sum leh pai a ngai tam a, ṭhalai tam zawk hian chu chu an neih loh chhuanlam hian an tel tam lo va, tin kum upa leh experience nei zawkte din channa deuhah an ngaih avang hian ṭhalaite hian hmun an chang tam lo a ni ber e. Chuvang tak chuan tel ve na, tha thawhna leh ngaihvenna an nei tam lo niin a lang.

Khawvela ṭhalaite politics a an dinhmun: Khawvelah hian ṭhalai hi an tam ber a, Khawvel kum an chhûtnaah kum 31 hi a chawhrualna (median age) a ni a. A awmzia chu khawvelah hian ṭhalai an tam hle tihna a nih chu. UN chhut dan hian khawvel mipui zawng zawng 33.3% hi kum 20 hnuai lam niin, 63.1% hi kum 40 hnuai lam an ni e an tih chu. Chuti chung chuan khawvel pum pui en hian ram hruaitu hi a kum upa zel hi an ni tlat. Nikum (2022) lama UN in a record danin ram hruaitu (UN General Assembly-a thusawi ho) chawhrual kha kum 59 a ni dawrh mai. Khawvel pumpui en hian ṭhalai (kum 40 chin hnuai lam) kan tih te hian ram rorelnaah hian hmun lian tak an chang bik lem lo niin a lang. Khawvel ram ropui US-a President ni mek Biden hi tunah kum 81 a ni a, a term hnihna turin a ding leh a, a tling leh a nih ngat chuan kum 83-ah President lakluh a ni ang. Biden khing thei tura tuna langsar ber Trump hi tunah 77 a ni mek a, inthlanaah tling ta se, kum 79-ah President a chelh ve leh dawn tihna a nih chu.

Khawvel hmun dang pawh hian ram hruaitu tur hi an lo duh naupang viau lo emaw tih tur a ni bawk. India ramah pawh hi kum naupangten hmun an chang tam lo hle mai. India President hi kum 35 ah nih theih a nih laiin a ṭang ho kum chawhrual hi 71.4 a ni. Kum 2019-a Modi-a Minister te kum chawhrual kha kum 60 a ni vah mai a. Rajiv Gandhi kha kum 40 a nihin Prime Minsiter a ni thei a, a bak hi chu kum upa taka Prime Mnister an ni hlawm a ni.

Mizorama ṭhalaite Politics-a an dinhmun: Mizoramah pawh hian ṭhalai lam hian politics-ah hmun kan chang tam lo hle. A hotu lu ber lam phei chu kum 50 hnu lama Chief Minister an ni deuh vek a. Mizorama kan CM te hi a hmasa ber Pu Ch Chhunga kha kum 51 ah Chief Minister a ni a. A dawt, Brig T Sailo kha kum 56 ah CM a ni leh a, Pu Lalthanhawla hi kum 46 ah CM niin CM thei naupang ber a ni a. Pu Laldenga kha kum 59 ah CM a ni a, Pu Zoramthanga hi 54 ah CM niin a term tawp dawn khan kum 79 niin, CM ni mek zingah a upa ber nihna a hauh hial a ni. Tuna kan CM thar Pu Lalduhoma hi kum 74 a ni thung a. Kan CM te kum chawhrual hi kum 56.6 a ni tihna a nih chu.

MLA zingah kum 30 tlin hma MLA thei kan neih meuh lo va. Tun inthlanah pawh hian ṭhalai abikin kum 30 hnuai lam phei chu chuh an tam lo. Tin, MLA chuh zingah pawh kum 40 hnuai lam hi mi 17 (a chuh zawng zawng aṭanga 9.88%) an awm a. Henga a tam zawk hi independent leh party tenaute an ni hlawm a. Party lian pathum Congress, MNF leh ZPM aṭangin kum 40 chuh hi an tam lo zual. Tun inthlan hnuhnung bera MLA thlan tlinte hi kum 31-41 hi mi 3 (7.5%) an awm a, kum 41-50 hi 11 (27.5%), kum 51-60 hi 13 (32.5%) kum 61-70 hi 12 (30%) kum 71-80 hi 1 (2.5%) an awm a ni. Minister zingah pawh hian kum 40 tlin hmaa Minister ni thei hi tun hnaia kan hmuh phak theih hnaivaiah phei chuan, Pi Lalawmpuii Chawngthu (Congress Ministry) leh Pu TJ Lalnuntluanga (MNF Ministry) te an ni deuh mai a. Tun ministry thar berah phei hian kum 40 hnuai lam an tel ve rih lo a ni.

Tuna a lan dan hian politics-a ṭhalaite inzirna tur niawm tak AMC-ah pawh hian kum upa lamte an la tamin a fung chelhtu an la ni fur. Lunglei lamah LMC pawh a fung chelhtu chu kum upa lam an la ni. LC/VC zingah pawh a tam zawk hi kum 40 chung lam an ni zel a. President/Chairman tur phei hi chuan kum 40 hnuai lam aṭang hi chuan thil harsa tak a ni rih awm e. Party unit level ah te, Block level ah pawh hian kum 40 hi chu a tlem zawk an ni deuh zel a nih hi. Khawvel hmun dang ang bawkin Mizoramah pawh hian politics-ah ṭhalaiten hmun an la chang lian lo hle a ni.

Eng vangin nge Politics-ah ṭhalai te an tel tam loh?: Sawi tawh ang khan khawvel pum huap ang pawhin ṭhalai te hi Politics ah an tel tam lo va, Mizorama ṭhalaite an tel tam loh chhan nia lang chu- ṭhalaite hian keimahni ṭhalaite bawk hi an ngaisang tawk lo va, anni aiin chuan kum upa lam te hi fing zawkah an ngai niin a lang. Ram dang ang bawkin Mizoramah hian ṭhalaite hi an tam zawk fe a, ṭhalaite hian an ṭhalaipuite vek hi vote se, an tling mai tur a ni a. Mahse, kum upa lamte bawk an thlang tling zel chu a nih rih hi. Mizoramah Politics hi kan beisei an a dik lo va, Politics chu thianghlim tawk lo leh hausak thutna angah kan ngai a, ṭhalai rilru fim leh tlema nikhua deuh chuan tih enah kan en lo. Tin, politics khel tur hian sum leh experience neih hi thil ṭulah kan ngai a, ṭhalai tam zawkte hian sum an nei lo va, hei hi an harsatna lian takah an ngai a, chu chuan politics-ah a zuan luhtir thei lo. Politics zing kawng hi a risk a sang em em a, tlin leh tlin loh kar hi a inhlat lutuk a, ṭhalai tam tak chuanin politics-ah hian risk an la ngam lo ve bawk a ni.

Ṭhalaite politics-a danglamna siamtu an ni thei : Mi tam tak chuan ṭhalaite hi politics a danglamna siamtu an nih theih an ring ngai lo. Mahse, tun hnaia Mizoram inthlanpui en hian ṭhalaite hian danglamna an siam thei ngei a ni tih a chiang. Mi tam tak chuan tuna ZPM party chakna chhan hi ṭhalaiten anmahni duhzawng an thlang ve tawh a, chuvang chuan danglamna a thleng a ni an ti. Inthlan hma aṭang khan zirlaiten an vote duh zawng a langin an sawi nasa a, Sorkar hnathawk zingah pawh ṭhalai lam chuan an vote duh an sawi mai ṭhin. Khawlai titiah pawh an ṭan lam an sawi mai hreh lem lo. Tun hma lama nu leh pa te vote tur sawi apiang vote kha an ni ta chiah lo a, chumi awmzia chu ṭhalaiten poltics an ngaihven a, an vei a, an duhna vote hmangin an lantir ta a ni ber mai. Hei hi danglamna nasa tak a ni e. Hei hian active taka politics-a tel vena kawngah pawh awmzia a nei chho ngei a beiseiawm a ni.

Ṭhalaiten hetiang taka poltics an ngaihven tharna hi a nawlpui angin ram kan vei thar tihna a ni kher lo va. Mahse, kan ram dinhmun en hian ṭhalaite hian ram hruaina hian an nun kawng hrang hrangin a nghawng tih an hre chho ve ta zel a ni. Hei hian politics khelh kawngah, tha thawh kawngah nasa takin a puih ngei a rinawm a. Hei hian ṭhalai fel zawk, fing zawkte a cho chhuak ngei pawh a rinawm a ni. Tin, tuna politics huanga lut kum naupang zawkte hian kum upa zawkte aiin ram hruaina kawngah an hnufum loh zawk zia te, kum naupang tein ram an hruai ve thei a ni tih hi lantir thei sela chuan, ṭhalai dangte politics huang chhungah luh duhna a neihtir ang a, mi ṭha leh felten ram rawngbawl duhna neiin tun ai hian ram pawhin hma a sawn zawk ngeiin a rinawm.

- C. Lalengkima, Vaivakawn