RIH DÎL LEH A CHHEHVÊL

Tun hnaiah Rih dîl luh chhuah niin a thûk zawng leh li mawng chanchin thlenga hriat chian khat a ni a, a bengvarthlak mai bakah luh chhuaktute thawhrimna pawh a fakawm khawp mai. Hriat fiah loh hriat fiah chakin mi tam tak nun a tuihal a, chu chuan hrehawm tuar leh nunna hial pawh chân huamin hmuh ngai loh hmu tur leh hre chiang turin a pen chhuahtir ṭhin.

Tun hma chuan Rih dîl leh a vel hi Mizote thinlungah a bet nghet hle ṭhin a. Mitthi thlarau kalkawng a nih miau avangin hmun ṭihbaiawm taka ngaihte pawh a ni. Khatih lai khan he Dîl chanchin hi zirchianna hmanrua awm hek suh; rûlpui fêp nei a awm avangin hleuh ngam rual a ni lo va. Mi pakhat, Darkawlchhunchheka, li laia a phaw chunga chaw fak thei khawpa tui thiam chauhin a hleuh ngam a, ani lah rûlpui fêp nei hian a hem hlum tih a ni nen. Dîl chhung/mawngte pawh patêk leh hnimin a khat a, mihring pangngai tan Rih dîl leh a velah hian han tlangnelna chi a ni lo.

‘Rih-âr tui phur ang’ tih ṭawngkam lo chhuahnate pawh hi huâi lam thil tho a ni. He dîl kiangah hian rih-âr an awm a, miin a tui chu chharin hàwn ta se, an kal sàwt thei reng reng lo va, chuvangin kal sàwt lo, kal chak lo sawi nan ‘Rih-ar tui phur ang’ tih a ni ṭhin.

An sawi dan pakhat leh chu Rih dilah hian sâi leh ramsa lian dangte hi an thih dawnin an sahal intih daih nan an tlan lut ṭhin an ti a, chuvangin dil mawngah hian sâi ngho leh thil hlu dang tam tak pawh awmin an ring ṭhin a ni.

Mahse, luh chhuah a nih takah chuan Dîl mawngte pawh kan rin hriat anga ṭihbaiawm kha a lo ni tawp lo va, vatâwk dang ang bawk a lo ni. Rih dîl ṭihbaiawmzia lo hre ṭhintu tan chuan khatia li mawng lama an chhuk lai khan putar sam sei seu suau emaw, eng thil emaw takin a lo man chawt mai ang tih rilru pu deuhin kan lo en a, eng êm chu a thleng ta lo va. A video ente chuan sâi ngho leh thil hlu dang chu sawi loh, luite li mawng pawh tluk lovin tualchâr fai takin a fai hliau tih kan hmu ang chu. Hetiang a nih takah chuan kan thawnthu hlui lama Rih dîl chanchin ngaihnawm, mitthi thlarau kalkawng, rûlpui fêp nei, sâi ngho leh huaiin a bawm vel dan ngaihnawm tak kha a ngaihnawm lo zo dawn ta deuh a ni.

Hmân deuh, TV lama tuikhawhthla sâng dang kan hmuh phak hma khan Mizorama tuikhawhthla sâng ber ‘Vântawng khawhthla’ kha a lar thei khawp a. A hming aṭang reng hian vân tawng meuha tuikhawhthla chu sâng vai vai tur tak a ni reng a. Helai hmun pawh hi ṭhenkhat chuan a sân zawng hi eng tiang chiah nge tiin teh an tum a; mahse, Thenzawl joint YMA leh joint VC ten teh an lo phalsak ta lo a nih kha.

Khawchhak lamah khian sulhnu hlui hmuhnawm tak tak hmuh tur a tam mai a. ‘Kawtchhuah ropui’ hmuna lungphun hrang hrang leh lei/lung khuar (water pavilion) an tihte pawh ASI (archaeological survey of India) ten an humhalh ṭhain keini ngei pawhin kan ngaihlu chho ta zel a, zin mite tan hmun tlawh chakawm leh mit titlai tak an ni reng a ni.

Khi'ng lungphuna thil ziakte khian eng nge an entir? Tute kutchhuak nge? Eng vanga phun nge an nih? Eng hunlaia mi nge tih zawhnate hi a tam a, ngaih dan leh pawm dan pawh a inang lo. Hnam dang ṭhenkhatin an sakhua nen inzawma ngaiin an inti-tatu a, ṭhenkhatin kan pi leh pute sulhnu ngei a ni kan ti bawk a; kan inhnial lai hi a ngaihnawm lai, a ropui lai chu a ni.

Science thiamna leh hmanraw changkang zawk hmangin hmanlaia thil chiang lo tam tak finfiah a lo ni tawh a, a bengvarthlakin ‘scientific proof’ a nih hnuah chuan han inhnialna tur te, zeldin thu bawl zui turte a awm ta lo va. ‘Thu a tawp e, lumam’ tih ang deuhin sawi belh tur awm tawh lovin a fiah kuar mai a, sawi zui leh zeldin tur awm ta chuang lo chu kan sawi kan sawi peih ta ṭhin lo a nih hi.

Khawvelah hian thil la hmuh chhuah loh, la hriat fiah loh tam tak a awm, heng thil zawng zawngte hi hre fiah ta vek ila, kan hriat chian hma ai khan kan ngaihnep phah vêk loh pawhin kan ngaihven nêp phah tal ang. Tin, thil mawi zâwk hi an hlu bik ngawt lo va, mawi lo zâwk pawhin hlut zawk châng an nei fo. Hmel ṭha satliah aiin hmel chhe thawk chhuak tam kan ngaihhlut fo hi maw.

Mihring nunah pawh hian thil hriat chian vak loh hian ṭhat zawkna tam tak a nei ve a. Tuna kan ṭhian, kan kawppuite ngei ngei pawh hi an thuruk leh ngaihtuahna zawng zawng nen hre thei ni ila, kan inkawm/inkawp rei thei lo hlawm teh ang chu. Kawtchhuah ropui leh hmun hran hrana lungphunte pawh hi a kertu, an ker kum, an siam chhan zawng zawngte hre ta ni ila kan ngaihven rei hauh lo vang, ‘hriat chian loh’ an nihna hi an hlutna pakhat a ni. Tin, a chhan kan hre kim thei a nih ngat chuan a aia lungphun mawi zâwk, granite hmangtea kan thuam mawi tam takte hi kan ngaihlu zâwk maithei a ni.

Vanneihna kuangbâng beisei vângin mi tam tak chuan ramhnuai kal changin Maurawkela zâwng khuang kha kan la melh ru a; pûk biru deuh awm se ro phum rûk a awm ang em tih rilruah a lo lang ṭhin. Hetiang thil hi hmanlai rin dan leh thawnthu aṭanga lo piang ni mah se, rilrua beiseina hlimawm siamtu a nih ve miau avangin politician-te thutiam der ngawt ai chuan a huatthlala lo zawk bawk.

Thil hriat chian hleih theih loh, hriat fiah hleih theih loh ang chi hian mihring rilru a kap a, a tituihal a, chu chuan ngaihtuahna leh suangtuahna a chawk nung a; thil hlu tak an ni mai ṭhin.

- R. Lalfakawma Seling