Krismas hla pathum

December thla a lo thlen hi chuan Mizo Kristiante rilru leh ngaihtuahna chuan Krismas lam a hawi ṭhup tawh ṭhîn. Chutih hunah chuan hla phuah thiamte leh zaithiamte zâra Krismas hla mawi tak tak ngaihthlâk tûr kan han nei te hi a va lâwmawm tak êm! Chutih laiin, hla ṭhenkhat, a phuahtute phuah dân hriat loh vâng emaw, a hla thu dik lo zâwk inhlan chhâwn zêl vâng emawa sak dik loh a awm thei âwm e. Chuvângin, a phuahtute phuah dân (a hla thu) leh a hla lo pian dânte hi hriat a pawimawh hle. Tûn ṭumah hian kan Mizo Krismas hla lâr leh mawi tak tak, sak hlawh tak tak mai pathum hi a phuahtute chhûngte be pawp leh lênchilhin, a chîn chhuaka han sawi ka tum a ni.

I. Chhandamtu pian cham : He hla hi Pastor C. Saikhûma (1926–1985), Seventh Day Adventist Pastor phuah a ni a. A fanu, Pi C. Lûri, zaithiam lâr tak zârah a hla thu dik tak leh he hla lo pian chhuah dân kan hre thei a, a lâwmawm hle a ni. Chu hla chu hetiang hi a ni:

1. Chhandamtu pian cham a thleng leh ta,

Kum thar lâwmawm hnai bawk si;

Sik ni êng hun nuam a vul mawi e,

Zalêng zawngte kan lâwm nân.

Hlim takin i chawimawi ang,

Remna Lal lo piang lâwmin,

Perhkhuang ṭingṭang rimawi nên,

Zai tin thang i vâwr ang u.

2. A chûn riang Marin a chawi nêm a,

Bethlehem bâwng in tlâwmah;

A tlâwm lua em ni ka Lalpa chu,

Ran thlêngah an zalh mai maw?

3. A tlâwm lai ber kha a mawi lai ber,

Lei leh vân Lal a ni si;

Chhandamtu a ni, i chawimawi ang,

A hnênah thinlung hlânin.

4. Chhandamtu Isu, Imanuel,

I chûn leh zua chan ka nuam;

Kan thinlung chhûngah lo piang leh la,

Nêm te’n kan chawi tlei ang che.

Pastor C. Saikhûma khân a phuah dân pawh ziakin a lo dah thlap a, hetiangin: “Krismas hi Isua pian cham ni dik tak a ni tih hriat chian ni lo mah se, lei leh vân Lalber, a lalṭhutthlêng kalsana, mihring fate min tlan tûra Bethlehem-a a lo pianna hriat rengna a ni a, hlu ka ti êm êm a ni. Zoram atân phei chuan kan kum tâwp, engkim kan thil chînte kan seng hun, sikul chawlh hun, thla êng hun thiang nuam, kum thar hnai bawk si a ni a. Krismas season hian ka lung hi a lêng êm êm ṭhîn rêng rêng a. Ka Lalpa chu a tlâwm lai ber kha a mawi lai ber a ni a, Josefa leh Mari-te nupa nih tak kha ka nâp ṭhîn a. Chhandamtu chawi tleitu nih ve kha ka châk êm êm a. Isua Krista, kan chhandamtu – Pathian leh mihring nih fâwm hi hlim taka chawimawi ṭul ka tih avângin he hlaah hian thiam lo takin ka han puang chhuak ve ta a ni e. Kum 1981 December thlaa Calcutta leh Bombay inkâra rêla ka chuan laia ka thinlunga lo thleng a ni. Ka hrin loh fapa Biaktea pual bîk a ni,” tiin.

II. Aw Krismas : He hla hi P. Lalthianghlima (1930–1995) phuah a ni a. Amah hi Kulikâwn, Aizâwlah a piang a, Vênghnuaiah a inbêngbel ta a. A in leh lo din pawh tûn thlengin a tu leh faten an la luah a ni. Mizo tlangvâl, Delhi-a college kal hmasa ber a ni a, Delhi aṭangin BA a pass a ni. Central YMA-ah kum 1965–1971 chhûng khân President a ni a, tûna CYMA Hall hi a hun laia bul ṭan a ni. A hla phuah mawi tak chu, ziaka a lo dah ang thlapin hetiang hi a ni e:

1. Krista pian ni champha dam te’n kan thleng leh ta,

Sik ni êng mawi dai fim, boruak thiang rimtui nên;

Hringmi aw mawi thâwm ri a khat kan vângkhuaah,

Krismas ni lâwmawm tak chu kan thleng leh ta.

Aw Krismas, ka dam chhûngin ka nghilh lo’ng che,

Khawvêl thim tiengtu Lal lo pian ni chu;

Hringmi suala boralte zawng tûra

Khawvêl Chhandamtu lo pian ni chu.

2. Sâmtlâng, nihawi, hnahsen mawi te’n an pâr bung e,

Thing lenbuang zâr mawiah sîrvaten zai sa e;

Thlîr vêl ila lenkâwl a mawi vân dumpâwl nên,

Kan Chhandamtu kutchhuak a va ropui êm!

3. Hei ang rênga hun hlimawm dang a awm nêm maw!

Chûnnu, zuapa, hrailêng, rual te’n zai khat vâwra,

Zîng, chhûn, zân, khawvâra fakna hla mawi remin,

Krismas ruaipui kan ṭheh, Lalpa ropui nân.

4. Hetiang hmangaihtu Lal dang rêng an piang tawh lo’ng,

Ama nunna hlânin Kalvariah min pe a;

Kan neih ro thil zawng leh kan pum i pe vek ang,

Kan tân Pathian lo piang chu i chawimawi ang.

Lelte chanchinbu, Vol. 28 Issue No. 23, December ni 2–8, 2011-in Pu P. Lalthianghlima'n he hla a phuah dân a târ lan dân chu, “Pu Thianga hi naupan têt aṭanga rimawi ngaina, Shillong leh Delhi vêla sikul leh college a kal lai pawha he lam hawia lunglêng ṭhîn a ni a. Pathian Fapa mal neih chhun Lal Isua Krista kan tâna a rawn pian cham lawmna, Krismas hian a nun pumah a lung a tilêngin, a hun nuam tih ber a ni a, a nun pawh nasa takin a khawih ṭhîn a ni. Hei vâng hi a ni ang, hla 23 vel a phuah zînga a tam ber pawh Krismas hla a ni. A nupui Pi Lalpâri pawhin, ‘Kan pa kha kan inhriat tirh aṭang leh kum eng emaw zât kan inneih chhûng khân, a nun ram tinuamtu leh a hun hlut ber chu Krismas hun hi a ni. Aw Krismas, tih hla a phuah kum pawh hian he hla hi a buaipui êm êm a, a hun âwlah a ri a ri a, zânah te hian a han sa chhin a, a mawi leh mawi loh te min zâwtin min ngaihthlâktîr fo,’ a ti. ‘Aw Krismas’ tih hla hi kum 1971-a a phuah a ni. Sâp hla eng emaw zât a letling bawk a, chûng zînga hriat hlawh ber pawh Krismas hla tho, ‘Bethlehem Arsi’ (Beautiful Star of Bethlehem) tih kha a ni,” tiin.

Pu P. Lalthianghlima fanu, Pi Lalrinchhûngi chuan châng 4-na tlar tâwp ber hi a pa phuah ang ni lo deuhva an sak ṭhin thu a sawi a, “Kan tâna lo piang kha Pathian asin,” tiin a pa khân a hrilh niin a sawi.

III. Kumpui sûl a lo vei châng hian : He hla phuahtu hi Rokûnga (1914–1969), Poet of the Century-a thlan kha a ni a. Rahsi Vênghnuai, a hnua Thakthîng Vênghnuai, tûna Vênghnuai tih tâkah hian a lo piang a; nupui a neih hnu, kum 1940-ah Mission Vêngah a indang. Kum 1945-ah Mission Vêng Kohhran Upa atân nemngheh a ni. Loch Printing Press, kum 1973 aṭanga Synod Press tih tâkah hian kum 1934 aṭanga a thih thlengin a thawk a. Heta a thawh laia hla a phuah dâwn chuan chhûn chawlh lai te hian kil khatah a rûm nghar nghar ṭhîn niin a thawhpuiten an sawi. Rokûnga hi pa lian vak lo, ngo veng vawng, ha rual ṭha tak, mit tlângkâwm nei lo a ni a. Chinese a ang êm êm a. Chu vâng chuan press-a a ṭhiante chuan ‘Sam Sang Kho’ tiin hming lem an phuahsak a ni (Sam Sang Kho chu Chinese pa, ha siam thiam tak a ni a. Chutih lai chuan Aizâwlah an chhûngkuain an chêng a ni). Ni 9.12.2023-a Pu P. Lalthianghlima fate ina ka lên ṭumin, an pa hla copy chilh khâwm an rawn lâk chhuah zîngah he hla copy hlui tawh tak mai hi a tel a. He hla lâr tak pawh hi sak dik loh kan neih ṭhin avângin, chu hla copy-a inziak ang chu han târ lang ve leh ila, hetiangin:

1. Kumpui sûl a lo vei châng hian lunglên a tho leh ṭhîn,

Ngai lo leh lâwm lo rêng awm hlei lo;

Kan ngaih Krismas ni êng a lo zâm thar leh ta,

A mawi tizual a’n Bethlehem pâr nên,

A lo vul ta e, pâr ang kan lâwm.

Aw! A va mawi êm, he ni lâwmawm hun tawi te hi!

Kan vânnei êm e, lâwmna ni kan tawng leh ta.

Lungrual takin hlim zai i vâwr ang aw!

I lungngaihna chu puan ang hlîp rawh.

2. Awmlai vei leh lusûn fate chan tâwk hi dâwn ve teh,

Hnutiang mual liam hnu ngaiin an ṭap e;

Pâr ang an lawm hnu he ni ropui lo thlen hian,

Chhûng kim dâr ang lên lai kha ngai zualin,

Ṭapin luaithlipui an nûl ngei ang.

3. Kar hlaa lêng rual duh zawngte, in dam lai em ni le?

Krismas ni lâwmawm a lo êng leh e;

Chung Pathianin dam te’n min vêng tawn zêl rawh se;

Dam takin aw, kan intawh leh hma zawng,

Hlimin zai ang che, muttui mangṭha.

4. Chung Khuanu lêngin min hual se, lâwmin i zai ang u,

A ṭhen thinlai na pawh dam rawh se;

Kan nghah ni lâwmawm tak chu a lo thleng leh ta;

I phurrit zawng zawngte chu kalsan la,

Hlim la, hun ṭha i neih chhûng hianin.

Tlângkawmna : Hla hi hla ni tûr chuan a thu leh a thlûk a ngai a, mi nazawng tân phuah ngawt theih a ni lo. Chuvângin, hla phuah thiamte hi an hlu a, an hla phuahte hi lo tihdanglamsak loh a ṭha khawp mai. Kan Kristian Hla Bua hla ṭhenkhat pawh hi Sâp rama a phuahtute leh copyright neitute an zu dîl a awm nual. Ram ṭhenkhatah chuan a phuahtu phuah ang ni lova hla thu lo tihdanglam emaw, a phuahtu phalna la lova mi hla phuah lo sak ve ringawt chu thubuai neihna a ni thei. Keini ramah chuan chutiang chu a la awm chiah lovin a lang a. Amaherawhchu, keini pawh kan changkâng ve zêl a, nakinah chuan hla thu sak dik loh avânga thubuai neih te pawh a la awm mai thei. Tûnah chuan a thu dik tak kan hre tawh bawk a, hêng Krismas hla pathumte pawh hi a thu dik takin kan sa thei tawh dâwn lo’m ni?

– Lalremmawia