Written by
-Dr. C. Lalrampana

GOOD GOVERNANCE A PIANG MEK EM NI?

A KAMKEUNA

India-in zalenna a hmuh hnu kum 67-na 2014 aṭang khan Sorkar laipui chuan inrelbãwlna ṭha kalpui turin ke a pēn ve ṭan a. Khata chin kum tin Dec. 25 chu Good *Governance Day (Suśāsan Divas)* atana hmang ṭhin turin a ruat a. Hei hi Prime Minister hlui Shri Atal Bihari Vajpayee pian champha denchhena ruahman a ni a; Khawvel Kristiante tan phei chuan Isua pianni anga ngaih Krismas ni chiah a ni lehnghal a, Good governance bul ṭan nan pawh a inhmehin a inrem hle. India PM hmasa ber Jawaharlal Nehru khan kum 1952-1962; kum 17 chhung PM nihna a chelh a. A hnuah PM 13-in India Sorkar an kaihruai tawh a, tuna PM Modi hi PM 14-na a ni. Mizoramah CM 5-in Mizoram Sorkar an kaihhruai tawh a; tuna CM thar hi a parukna a ni a; mahse, Good Governance kalpui an la tum mek chauh niin a lang.

GOOD GOVERNANCE CHU?

Sorkar inrelbãwlna ṭha leh inkaihhruaina ṭha, langtlang sorkar leh mipui huapzo sorkar hi *Good Governance* chu a ni a. He tehkhawng hi a tlin phak loh erawh chuan Sorkar ṭha lo, sorkar chhe mi a tih theih ang. December 25, 2014 hma lam zawng India Indepence day aṭanga chhuta kum 67 chhung kha sorkar ṭha lo kan hrawn ṭhin tihna a ni ngei ang. Mizoramah pawh Mizo District Council 1952-2014 kum 62 chhung zawng khan sorkar ṭha lo kan hrawn ṭhin tihna a ni thei bawk ang. ZPM Ministry siam hnua Assembly session hmasa bera Governor thusawi point 29-ah khan ‘Good Governance’ tih vawi thum lai a lang a, chuvangin, Sorkar ṭha kan hnaih ve sàwt hle niin a hriat theih a, a lawmawm hle.

SORKAR ṬHAIN A KEN TELTE?

Right to Information (RTI) Act-2005 hman a nih chinah he dan hian khuhhawnna (openness); lan tlang theihna (transparency); Sorkar inrelbawlna leh rorelna kawnga mipui mamawh leh hriat duhte hriattir tura mawhphurh theihna (accountability)-te a keng tel a, hei hian mipui hriat phak loha thil dik lo inthup tur tam tak awm theite chu a lãi lang zung zung thei a ni. Heng baka Good Governance-in a ken tel ngei ngei tura ngaihte chu:

■ Eirukna laka fihlim (corruption free);

■ Dikna, thianghlimna, felna (Integrity);

■ Rules & regulation ṭha neiha dik taka hman leh zawm;

■ Dan leh thupek (law & order) ṭha neiha ṭha taka zawm leh kenkawh;

■ Development hna ṭha taka thawh leh dik taka kalpui;

■ Mipui chanvo ngaih pawimawha inlungrualna, leh zalenna neih;

■ Tlin tawkna (efficiency) neia mipui tana thawh;

■ Mamawh phuhruk/chhãn theihna (responsiveness) nena hna thawh;

■ Ṭangkaina leh sãwtna (effectiveness) neia thawh;

■ Nundan ṭha leh khawsak ṭha (ethics) nena hna thawh;

■ Physical & organizational structures ṭha neih;

■ Social & economic infrastructure ṭha neih. etc.

Heng lo pawh hi sawi tur tam tak a la awm thei a, sawi vek sēn a ni lo.

ENG NGE KAN TLAK CHHAM?

A lan dan maiah chuan good governance tehfung (qualification) hi kan nei kim vek tawh a; kan qualify tawh hle niin a lang. Technology hrang hrang thlirin communication technology bikah phei chuan good governance tehfung kan pha niin a lang. Mahse, a tak ramah erawh chuan kan la phãk lo chiang hle niin a lang. Good governance nih kan la tlin lohna lai langsãr zualte chu:

EIRUKNA:

Good governance-ah chuan mipui chanai eirukna a bo tur a ni. Mahse, kan ram hruaitute ber CM-te meuh pawhin rorelna court-ah eiruk thubuai an awrh ṭhin niin a lang a; Social Media hrang hrangah hmuh tur a awm. Hetih lai hian rorelna court hmaa finfiah a nih meuh chuan an fihlim leh tho ṭhin. Dik lo taka inpuhna vang mai em ni ang tih chu suangtuah tham tak a ni. Chutiang zelin sorkar mi lian bureaucrats zingah pawh eiruk thubuai awrh an awm ta fo mai. CMs hlui Pute Ch. Chhunga & Brig. T. Sailo; Laldengate erawh eiruk thubuai lakah an fihlim niin a lang. Eirukna lakah an fihlim bik tihna erawh a ni lo mai thei; anmahni laka thubuai thehluttu an awm ve loh vang chauh a ni thei. Kumin 9th General Assembly inthlana kan CM thar hian eiruk thubuai (Court Case) a nei veleh mai ang em? tih chu tu m'a sawi lawk theih a ni lo. Mahse, ani hi chu eirukna haw bertu niin a lang.

Eirukna hi chi hrang hrang a awm; sum faia eiruk te, a bungruaa eiruk te, hun eiruk te, aikal lak eiruk te, mi thil rukte leh mimal pawisa eiruksakte leh a dang tam tak a awm thei. Ministry leh sorkar hnathawk chauh hi eiru thei an ni lo. NGO leh Kohhran chen hian eirukna hian min chím hneh hle. Kohhran puithiam (Reverend) pensioner pakhat ka zawhna, "Kohhran hrang hrang aṭanga pastor pensioner ṭhiau tawhte hian ministry hi chelh se a ṭha ber mai lo'ng maw?" tia ka zawhna min chhannaah chuan, "Mahni tlãkna kohhran mual hran te teah pawh eiru (corrupt) duh vek tho kan ni a, eng tihna mah kan ni bik chuang lo vang," a ti a. Tun thlengin he chhanna hi ka rilruah a thi thei lo. NGO hrang hrang zingah pawh eirukna hian zung a kaih nghet tawh êm a ni. Pawl, NGO lian leh tenau, kohhran hrang hrang buaina tawh fo chhan pawh eirukna vang a ni ṭhin. Tun ministry hi chuan eiruk loh a intiam rualin CBI rawih thlengin a inhuam a, chuvangin, good governance rim a nam ṭan niin a lang.

LANG TLANG SORKAR :

Lang tlang sorkar hi sorkara thuruk leh hmalakna hrang hrang zep ruk leh thup awm lova mipui hriata puan chhuah ringawt hi a ni lo va, transparency-in a tum tak zawk chu kha hmalakna kha ruahman lãwk ang takin a ṭhat zawng (quality) leh a hlut zawng (value) bakah sum leh pai ruahman zat leh hun tiam (time bound) chhung ngeia peihfel a ni em? tih leh a nihdan tur ang thlapa siam leh saka hman ṭangkai a ni em? tih hi a phawk chhuak zawk tur a ni. Tuna kan awm danah hi chuan transparency a awm meuh lo niin a lang.

A bikin sorkar department hrang hranga contract hna bikah phei chuan transparency a awm lo hulhual a ni lawm ni? Contract hna pakhat mi pahnih pathumin an lei chhawn ṭhin avangin plan & project (Draft Project Report) ang thlapa thawh zawha hmantlak hmuh tur a vang hle. Tunah erawh monitoring committee dina vil zui tur a nih tawh avangin engkim a lang tlang tawh ngeiin a rinawm.

DEVELOPMENT:

Ram mipuite kawng hrang hranga tihhmasawnna (development) hi a rualkhai tawk lo hle. Inthlan campaign lai chuan political party tinte hian ram leh khawtlang mipuite leh rethei chhumchhiate an hmangaih tlang ṭhin hle. A tawpah tu party emaw berin sorkarna an han chelh a, mi zuan kahlen thei/development zuang thei, (Passover development system) hlir an kalpui leh ṭhin a, mi rethei chhumchhia leh eptu party bial mipuite'n chanvo engmah an chang pha ve tawh ṭhin lo va, “Opposition MLA bial nih chu a hahthlak em mai!” tiin an hui leh piap piap ṭhinte hian, democracy hlutna leh rorelna dik a bawh bo hneh ṭhin hle. Hetianga thlei bik neia rorelna leh zuan kahlen development hi Good governance-ah chuan a awm tur a ni lo. Tun ṭum ministry-ah hian 'kalhlen development hi tihbo a nih ngei a beiseiawm hle.

DIKNA (INTEGRITY):

Dikna, thianghlimna, felna leh rinawmna (Integrity) hi a pawimawh hle. Tunhma khan ministry chelhtu politician-te zingah sorkar ram/land least huam chhung hleh ṭhena mahni mimal hminga LSC siamtir ching an awm nual nia sawi a awm ṭhin. Chiang taka ka hriat thawi chu–Zirna in pakhata hotu pakhat chuan Revenue Department-ah redemarcation a dil a, institution ram a teh ṭhattir rualin hmun ṭha lai tak in hmun khawp zãn tur chu ama hminga LSC turin a lo tifel hman thuak a; man chhuah a nih tak avangin cancelled leh nghal a ni. Ani hian integrity a tlachham hle.

Relkawng, airport, tuikhuah, kawngpui laih dawn apiangin politician, sorkar mi lian leh mipuite'n integrity kan tlachham ṭhin hle a, thlarau LSC a tam thei hle niin a lang. Ka phak tawka ka kal kual vena chinah secret investigation aṭanga ka hmuh danin khawi emaw lai laiah chuan YMA pawh hian Sorkar Department ram an hleh ṭhensak ṭhin niin sawi a awm bawk. Heng ang hi a awm tak tak a nih chuan integrity kan tlachham tlang hle tihna a ni thei ang. Hei vang hian development ṭha neih kawngah kan state a hnufum phah ṭhin. Good governance chuan integrity a keng tel tlat tur a ni si a. Tun ministry erawh hetiang laka fihlim a nih ngei beisei ila, a chhan chu CM ber hi hetianga fihlim mi hi a ni tlat.

NUNDAN ṬHA:

Nundan ṭha leh khawsak ṭha (ethics) nena hna thawh hi a pawimawh takzet. Ministers aṭanga hna hniam ber thleng hian kan nihna leh hnathawhna atan inkaihhruaina fel tak a awm. Inzahtawnna, inngaih pawimawh tawnnate hi thil ṭul tawpkhawk a ni. Mahni hna kalsana pawimawh dang chhuanlam siam chin te, pisa leh mahni hna thawhna hmun (work place) chhuahsan sek te, minister, MLA, officer etc. pawimawh changa hmuh harsa lutuk khawpa khawsak chingte hian khawsak dan ṭha (ethical behavior) an tlachham hle a ni. Hetiang tlakchhamna hian tun thlengin kan ramah hmun a la awh zau hle. Good governance-ah chuan ethical behaviour dik tak a awm tur a ni. Tunah erawh biometric attendance hman a nih chuan a ziaawm turah ngai phawt ang.

DÃN LEH DUN ṬHA:

Kawng hrang hrangah dãn leh dun (rules & regulations) Mizoram Gazette hnan thlap kan nei ṭhain kan ngah tawh hle. Dãn leh dun anga kal erawh a harsa hle. Dãn leh dun siamtu leh kengkawhtuin dan leh dun an bawhchhe fo ṭhin a, a ṭhenah dãn leh dun khauh taka lek ching; a ṭhenah ngai pawimawh leh si lo kan niin a lang. Hei hi mipuiin an hriat reng ṭhin avangin dãn anga kal a harsat phah ṭhin a ni. Sorkar hna lak dan ṭhenkhatah leh Contract tender chungchangahte leh thil dang dangah pawh tun thlengin belhchian dãwl lo lai a awm fo ṭhin. Dan leh dun ang thlapin huai takin kal ngam ṭhin ila chuan, hetiang thil hi a thleng ṭhin lo tur a! Good governance-ah chuan Dãn leh dun palzutna a awm tur a ni si lo. Tunah erawh restricted tender tihbo tum mek a nih avangin a ziaawm ngei turah ngai ila.

DÃN LEH THUPÊK:

India tluka dãn leh thupek nei ṭha leh nei chikim hi khawvel ram dangah an awm bik lo mai thei. A kenkawh lamah erawh a hlawhchham theih. Assam nena ramri buai kan hmachhawn tawhahte leh covid-19 kan hmachhawn tawhna kawngah pawh khan dãn leh thupêk kenkawh kawngah, kan hlawhchham ṭhin tih chu a hretute vek kan ni. A ṭhena ruah sur, a ṭhena ni sa ang maia a kal chuan Good governance kan ni lo tihna a ni. Tuna kan CM erawh IPS bang a nih avangin dan leh dun kenkawh kawngah beiseina sang tak nen thlir chi a ni ang.

RORELNA DIK:

Rorelna dik (justice) hi hleih nei lo, mi dikna chanvo ang taka rel felsakna hi a ni. Executive leh judiciary dah hran a ni tawh. Hetih rual hian thil ṭhenkhatah chuan judiciary hi executive lam hian a la thunun deuh emaw tih theihin, justice awm lo tak taka court thutlukna awm fote a awm ṭhin ni awm taka sawi leh titi a awm ṭhin. Police Department lamah pawh FIR register duh leh duh loh awm ṭhin anga sawi a awm fo mai; kei chuan a dik leh dik loh chiah erawh ka hre ve lem lo. Rorêlna sai thinga chantîr a, felna chu leia paih thlate u; (Amosa 5:7) tih hi kan dinhmun a ni ta zawk em ni? Nimahsela rorêlna dik chu lui angin luang se la, felna chu luipui kang ngai lo angin luang rawh se. (Amosa 5:24). Good governance-ah chuan rorelna dik tak a awm tur a ni.

TUM MUMAL :

Sorkar inrelbawlna ṭha chuan tum mumal leh felfai tak (sound policy) a nei tur a ni. Kan ramah Ministry thar a pian apiangin tum mumal, flagship programme leh programme tenau dang dang ṭha tak tak an chhawp chhuak ṭhin. Mahse, an tihfuh ṭhin loh nia lang chu an theihna (ability) piah lam thleng thlenga mipui hnena thil tiamkam an nei ṭhin hi, anmahni tichhetu a ni tih an man pha lo nge? Mipui rin an kai tawh loh phah ṭhin. An sorkar tawh loh hnuah erawh an inhmuchhuak thar leh ziah lawi si a nih hmel. Kan politician-te zingah hetianga intiamkam ching, a tak hmuh tur awm leh tak tak si lo a awm fo ṭhin avang hian mipui rin an kai tawh loh phah ṭhin a ni. Intiamkamna ṭawngkam, tihhlawhtlin leh tak tak theih si lohte hi ram mipuite beidawnna thlentu a ni. Hetiang sound policy ang taka lang, a tak chang leh thei ta si lote hian social media hrang hrangah kan ram hruaitute zahpahna nei lek lova na tak taka dem lètna leh chirhthehna a thlen ṭhin a; kan ram hruaitute zahawmna a tichhe vek a; kan ram leh hnam hmel a tichhe takzet ṭhin. Good governance-ah chuan inbumna a awm tur a ni si lo.

A TLANGKAWMNA:

Good governance awmzia kan hre chiang ta. Tehna (criteria) tam takah good governance ni phak tawh mah ila kawng tam takah erawh kan la hlat hle. Covid-19 hripui kha hlauhawm hle mah se, a bikin pisa hna thawh danah hian nghawng tha tak a nei tlat. Pisa dawr kawnga kawng kikawi kual tak tak (zigzag road), British-ho intihlalna tha lo tak, tun thlenga kan la chhawm nun, hna muang chia (lengthy procedure) hi thlak thlengin a kawng tawi leh awlsam zawngin a tih theih kha a ni a, khatiang New Normal Office of Procedure (NNOP) kha a taka kalpui hlen theih ni se, good governance tihhlawhtlingtu tha tak pakhat a ni mai.tur.

Khing tarlan takte baka good governance hlawhtlinna tura pawimawh ber chu mimal, chhungkua, khawtlang, hnam (personal, family, social, culture reformation) insiamthat hi a ni. Heng hi kan reform phawt loh chuan good governance dik tak kan nei thei lovang. Chuvangin, good governance nei turin mahni, chhungkua, khawtlang, ram leh hnam insiamtha chung zelin theihtawp i chhuah zel ang u. Tun ministry-in ni 100 chhunga tihtur programme a duante hi ngun taka thlirin good governance Lamtluang a zawh mek niin a lang a, alawmawm hle. Dawhthei takin i lo thlir phawt mai teh ang u.

- Dr. C. Lalrampana