Written by
- V.Lalnunmawia
Associate Professor, Department of Geography, GANC

MIZORAMA LUI LIANTE

Mizoram chhunga lui kan neihte hi han lian fal tak an awm lo hle. Chutih rualin, tlang kar tinah erawh an luang thlur ve sung si a. Heng kan lui neih ang angte hi ziak hrang hrang leh Statistical Handbook ah te a lianzual leh an seizawng tarlan an ni ṭhin a. Amaherawhchu, heng tarlan ṭhinte seizawng leh lang pha ve lote langsar ve viau site an awm theih avangin chiang zawkin, a hre ber ni lo mah ila ṭhangthar mi thiam leh thil chik zawk te cho chhuahna a nih beisei pah fawmin, a ṭhen azar i han bih chiang dawn teh ang.

A hmasain, Mizorama lui lianzual te, Mizoram Statistical Handbook in a tarlan ṭhinte leh an sei zawng han tarlang hmasa ila : (1) Tlawng (185.15 km), (2) Ṭiau (159.39 km), (3) Chhimtuipui (138.25 km), (4)Tut (138.25 km), (5) Tuivai (134 km), (6) Khawthlangtuipui (128.08 km), (7) Tuichang (120.75 km), (8) Tuirial (117 km), (9) Tuichawng (107 km), (10) Mat (90 km), (11) Tuipui (86 km), (12) Langkaih (85.8 km), (13) Tuivawl (72.45 km), (14) Teirei (70.84 km), (15) Tuirini (59.54 km) leh (16) Serlui (56.35 km).

Heng kan han tarlan tak te hi eng tiang (method hman) chiahin nge an teh kan hre chiah lo a. Lui sei zawng hi a tlangpuiin chi hniha teh/sawi ṭhin a ni a, hetiangin :

a) Twin method-a teh: Hetianga a sei zawng teh hi chu a lui luan kawi kual ang anga a dungtluana teh kual zel niin, lazai (thread) emaw thirzai (coil) emaw, Rotameter hmangin emawa teh a, map scale aṭanga a seizawng teha chhut chhuah leh mai a, luipui lian deuhah pawh a lui lai (centerline method)-a laka teh a ni.

b) Geometrical Axis : A lui kuang dung zuia a lui kawi ang anga teh lo va, a axis laa teh mar a ni a, Large Scale Map (hmunhma zim zawk map a lian zawka tarlan) ang chi ah hman an ni tlangpui. Hetianga axis lak hi a la tuin a axis lai nia a ngaih azirin tehchhuah dan erawh a dang hlek hlek thei awm e.

Heng bakah hian ‘lui sei zawng hi a hnar lamah khawi aṭanga teh ṭan tur nge’? tih chungchangah chuan ziaktu/zirtu tam berte ziah danah chuan ‘Kumtluana kang lo (perennial) chin aṭangin’ tih hi a ni.

LUILIAN ṬHENKHATTE BIHCHIANNA:

Mizorama kan lui neih lian deuh deuh te, an seizawng a chunga tarlar kan han hmuh te hi, eng tiang chiahin nge an lo teh a, eng kalphung (method) leh software-te nge an hman kan hre chiah lo va, a tam berte hi chu Geometrical Axis anga lak mara teh ni te pawhin a lang. Amaherawhchu, lui ṭhenkhat, an luan leh paltlang ram te, an luankawi leh kual dante han thlir vang vang hian, heng kan record neihsate hi en nawn ngai an awm em? tia ngaihtuah theih takte an awm hlawmin a lang. An chanchin a mal mala chhuiin kan sawi vek seng dawn lo va, tun ṭumah chuan tlema han chhui zau deuh ngai nia lang leh, an seizawng han chhut ṭhat chhin a, record kan neihsate nen a inhlatzual deuha langte i han thlir thuak thuak chauh teh ang.

a) Chhimtuipui nge sei Tlawng? : Chhimtuipui hian Myanmar ram Chin State lama hnar neiin a rawn luang chhuk a, Mizoram leilung a rawn tawh tirh pawha lui liansa tak a ni a. Mizoram chhim chhak kil, Chapi khaw chhak lawk, Raphu Va (luite) chhuahah chiah Mizoram leilung rawn tawkin, hmar zawnga luang zelin India leh Myanmar ramri a kham a. Hmar lam aṭanga Myanmar leh Mizoram (India) ramria rawn luang tho Ṭiau lui nen an infin aṭang chiaha Mizoram chhung lamah rawn lutin, eng emaw chen khawthlang lam hawia a luan hnuah chhim zawngin a inher a, Mizoram chhim tawp Lomasu khaw chhimlam Kumai luite chhuahah Mizoram chhuahsanin Myanmar (Arakan) lamah a lut leh ta a ni. Mizoram a rawn thlen chinah a fintu lui lianzualte chu, Ṭiau (leh a fintu Tuipui), Tuichang, Mat, Kawilawhlui leh Ngengpuite an ni.

Chhimtuipui sei zawng hi Mizoram Statistical Handbook ah chuan 138.25 km anga dah niin Mizoram lui sei dan indawtah 3-naah dah ṭhin a ni. Amaherawhchu, chík taka a lui luan kawi dan zawng zawng han en a, han chhui hian Chhimtuipui hi 138.25 km chiah hi a ni thei dawn em ni aw? a tih theih awm e. Mizoram leilung a rawn tawh ṭan aṭanga, Myanmar leh Mizoram border a hmar zawnga luang phei chin pawh hi 60+ kms tlingin a lang a. Ṭiau nen an infin aṭang chiah hian Mizoram chhungah luang lutin, Chhim lamah Mizoram chhuahsanin Myanmar lamah a lut leh a, heta Mizoram chhung china luang han chhui pawh hian a seizawng nia tarlan ṭhin 138 km hi chu a tlingsa rengin a lang. Chutiang a nih chuan, Mizoram chhung china luang leh Mizoram leh Myanmar Border-a luang thuizawng belhkhawm phei chuan 200 km tling phakin a lang. Hetiang a nih chuan, Chhimtuipui hi, Mizorama lui lian ber (tui tam lamah) ni mai lovin, lui sei ber pawh a ni mai lo maw?

Hetiang a lo nih chuan kan record neih meka 138.25 kms hi engtia teh nge ni ang a, khawi chin nge teh a nih tak ang? Geometrical Axis a laka teh pawh ni se, Myanmar nena kan inkar ramria luang zawng zawng chhut tel vek chuan, Chhimtuipui hi Mizorama ‘Lui sei ber’ tia kan sawi mek - Tlawng Lui ai hian (Geometrical axis a laa teh ve vein) a thui zawk thoin a lang.

Thlirna dang awm leh thei chu, Chhimtuipui seizawng record kan neih mek hi, Ṭiau lui nen an infinna aṭanga Mizoram chhung bika luanglut chin chiah teh a, Myanmar nen kan inkar ramria luang chin zawng hi telh loh em ni ang? Chutiang a nih chuan Mizoram chhung china luang han teh chuan a inhnaivai khawp mai. Amaherawhchu, Mizoram chhung chin chiah lak ringawt a nih chuan, heng lui : (1) Ṭiau – Mizoram chhunga luanglut miah lo, Myanmar leh Mizoram inramrinaa luang tluan te, (2) Langkaih – Mizoram chhung bika luang lo, Tripura State leh Mizoram inkar ramria luang tluante hi a seizawng tluanin kan tarlang tho si. (3) Khawthlangtuipui – a ṭhen Mizoram chhunga luang a, a tam zawk Bangladesh nena kan inkar ramria luang pawh a lui dung tluan seizawng kan lain a lang bawk a. (4) Tuivai lui, Mizoram pawn, Manipura hnar nei ve tho, Manipur leh Myanmar inrina aṭanga Tuisalui chhuaha Mizoram leh Manipur ramri atana hman leh rawn lut, a ṭhen Mizoram chhunga luang lut a, a tam ber Mizoram leh Manipur ramria luang pawh hi Mizoram leilung a rawn tawh aṭanga a dungtluan seizawng teha tarlan a ni si a. Chuvangin Chhimtuipui pawh hi Mizoram leilung a rawn thlenna chin chin aṭangin, hleih bik awm lova chhiara lak mai tur a ni mai lo maw? A nih loh chuan kan ram lui dangte pawh, a luikam tawn tawn Mizoram leilung ni chin, ram chhunga luang chin (Tlawng pawh Teirei chhuah chhaklam chin), inang tlang (uniform) in teh mai ila.

Chhimtuipui nge sei Tlawng lui? Tih chu heti hian khar teh ang – Mizoram chhung (a lukam tawn tawn Mizoram) a luang chin chauh kan teh chuan Tlawng lui a sei zawk. Mahse ramria luang (a luikam leh lam Mizoram, a leh lam ram/state dang) teh tel chuan Chhimtuipui sei zawkin a lang.

b) Khawthlangtuipui: Khawthlangtuipui chungchang hi, a sei zawng hi chu kan record neih mek hi dik hnaivai viau (Axis a lak) in a lang a, amaherawhchu, a lui chungchangah tlema sawi fuh loh, ziak leh ngaihdan a awm theih avangin han sawi zau hlek ila. Wikipedia ah meuh pawh a hnar neihna chu Saithah khawbul, Mamit district, tia ziah a ni a, hei hi chu Khawthlang tuipui fintu, Mar lui hnar neihna zawk a ni a.

Tin, Buarpui khaw bula hnar nei, De lui chhimluan, Lunglei thlanglam zawna khawthlang lam hawia kual leh hi, Kau lui, Phairuang lui leh luite eng emaw zahin an fin hnu hian a lo lian ta hle mai a, Chhimtawp lam aṭanga rawn luang lui lian leh sei tak Tuichawng luiin a han fin leh meuh phei chuan lui lian tak a nih tawh avangin helai lui infinkhawm lian tak hi, Hmarlam aṭanga rawn fintu Khawthlangtuipui ziding bera sawi ai hian a len zawk mah a vangin, ṭhenkhat (Google Earth leh SOI Toposheet pawh telin) chuan helai lui infinkhawm lian tak chin, khawchhak lam aṭanga rawn luangthla hi Khawthlang tuipui angin an sawi/ziak bawk. Khawthlang tuipui ziding ber hi chu Sazeklui tih ni bawkin, a rawn finna pawh Sazekchhuah tia koh a ni nghe nghe.

Engpawhnise, Khawthlangtuipui ziding ber tia kan sawi hi chuan Mizoram hmar thlang lam, Jampui Tlangdung tlaklam, Phuldungsei leh Sabual inkarah hnar a nei a. He luite hi chhimzawnga rawn luangin Tripura leh Mizoram ramri 3 km vel a zawh hnuin Mizoram chhung chinah a lui hi a luang lut a, chumi hnuah Mizoram leh Bangladesh inkar ramri khamtuah a ṭang ngar ngar a, Mar luiin a rawn finna aṭanga chhimlam hnai teah Mizoram chhung lamah lui hi a luang lut leh ta a ni. Tlabung thlang lawka Kawrpuiluiin a rawn finna thlengin Mizoram chhung huamchhungah luangin, Kawrpui chhuah aṭang hian Mizoram chin a chhuahsanna Saza lui chhuah thlengin Bangladesh leh India ramri khamtu a ni leh ta a ni.

Khawthlangtuipui hi Mizorama lui lian ber ni anga sawi chang pawh a awm ve fo mai. A hnar kuam leh fintu hrang hrang (Basin area) han en chuan Chhimtuipui a phak lo viauin a lang a, a tuiluang tam lamah pawh a pha lo viauin a lang. Amaherawhchu a lui kuang a hniamin a zawl em a, hei hian a lui luang hi a tilang zauin, Sajek chhuah aṭanga Bangladesh a luh thleng hi chuan a lui hi Chhimtuipui ai mahin a kuang chu tui chimchinah a zauin a pharh ṭha zawk mahin a lang.

c) Langkaih : Mizoram leh Tripura inkara luang langkaih lui hi 85.8 km a sei anga tarlan ṭhin a ni a, mahse ngun taka han teh hian, a lui kual ang anga teh (twin method) pawhin 90 km vel, a axis-a lak erawh chuan 51 km vel chauh ni phakin a lang. A lui hi Luite pahnih, Dil lui (Mizoram) leh Sailut lui (Tripura) te infinna aṭanga Langkaih tia koh a ni a, hei pawh hi Langkaih hming a put hmaa hnar ziding (thui) ber Dil lui hnar aṭanga tehin a tling tawk vel a ni.

d) Tuirini : Tuirial fintu lui lian ber, an infinna laiah pawh intiat tawk tak, Tuirini hian Baktawng tlang chhuahlamah hnar neiin, luite pahnih, Maudarh (Chhingchhip bula hnar nei) lui leh Zawngsih (Hmuntha kawng lama hnar nei) lui infinte'n an siam, an infinna aṭanga Tuirini tia vuah a ni a. Tuirini seizawng hi 59.57 km tia ziah a ni a, hei hi a lui kual ang anga teh kual zel (twin method) in a tling chang chang chauh a (Maudarh/Zawngsih hnar aṭanga tehin). A Axis-a lak chuan 47 km vela a ni pha chauhin a lang.

Heng bakah hian heng Mat, Tuichang, Tuichawng, Teirei, Tuivawl, Serlui ang te hi an axis-a lak pawhin an seizawng kan tarlan ṭhinte ai hian an sei zawk deuh vekin an lang a, chutih rualin heng –Tuivai, Tut leh Tiau luite hi an seizawng kan tarlan ṭhinte aiin han bih chian zual hian Geometrical Axis-a lak chuan an tawi zawk em aw an tih theih thung. Chuvangin, heng kan record neihsate hi teh dan kalphung (Method) thuhmun veka teh an ni lo deuh em ni aw, ‘A ṭhen Geometrical Axis-a laka teh a mil theih laiin a ṭhen erawh a lui kuang kawi ang zela teh (twin method) a dik viau, a axis-a laka han teh chuan record awmsa aia tawi leh viau thung an ni si’, a tih theih awm e.

TARLAN NGAI LOH LUITE:

Tarlan ngai loh han tih hian Mizoram lui lian leh pawimawhte kan tarlan ṭhinte tluk ve phak tho a lang, mahse an hming kan hmuh tel ngai loh tlem te han tar lang ila.

a) Kawrpuilui : Kawrpuilui (Thega Thal) hi hi Mizoram chhimthlang kil lam, Bangladesh leh India inrina bul, Chhippui khaw chhimthlang zawn Bangladesh ram china hnar nei niin, a hnar aṭanga km 3/4 vel leka chhak zawnga a rawn luan hnuin Vaṭhuampui lui nen an infin a. Heta tang hian hmar luanin Khawthlang tuipui a fin thlengin Bangladesh-India Ramri kham nan hman a ni. He luiin Khawthlangtuipui a finna hmun chu Kawrpuichhuah tih niin tun hnai aṭang phei chuan Border Trade (Indo-Bangla) Centre pawimawh tak ni tura ruahman chhoh mek a ni nghe nghe.

Kawrpuilui hi a luanna hmun a hniamin a kuang a zawl bawk a, a luang kawi kual (meandering) nasa hle mai a. Mizoram lui lian leh pawimawhahte tarlan ve ṭhin a ni lo nain lui sei ve tak, Mizoram leilung a deh chinah (Geometrical Axis a laka teh chuan) 80 km tling phakin a lang. He lui hi Mizoram lui lian leh pawimawhte zinga kan tarlan ve ngai loh nachhan hre chiah lo mah ila, a sei zawng han ena lui dang kan tarlan ṭhinte nen han khaikhin te, sawi tawh anga tunhnaia Border Trade atana a pawimawh chhoh dante thlirin leh, a dinhmun anga ding lui dang Mizoram chhung bika luang chuang lo, ramri luite pawh kan tarlan tho chuan tarlan ve awm tak niin a lang.

b) Ngengpui lui : Ngengpuilui hi Mizoram chhimlam lui lian ve pangngai tak niin, Lunglei khawpui kiang mai chhim lamah hnar a nei a. Heta ṭang hian chhimlam pana luang zelin, Saizawh khaw hmarlam hnai teah Chhimtuipui a fin a ni. He luipui kam zau ngaw, 110 km2 huamchhung hi a lui hming chawiin tun hnai maiah chuan Wildlife Sanctuary atana puan chhoh a ni nghe nge a ni. Ngengpui lui hi (Geometrical axis lakin) 64 km vel a ni a, a pawimawh chhohna mai bakah a sei zawng pawh hi Mizoram lui lian leh pawimawhte kan tarlan ṭhin ṭhenkhatte (Tuirini, Serlui, Langkaih) chen phak ve tho niin a lang.

c) De lui : De lui hian Buarpui khaw bulah hnar neiin a chhim luan a, eng emaw chen a chhimluan hnu hian Lunglei thlang zawnah khawthlang zawngin inherin a thlang luan leh a, hemi hnu hian Kau luiin a rawn fin a, a thlanglawk (1 km vel) ah Phairuang luiin a rawn fin leh zui a. Hemi hnu hian thlang luan zelin chhim lam aṭanga lo luang Tuichawng lui nen an infin leh a, hemi thlang lawk, Tuichawng chhuah aṭanga 2 km velah hian Khawtlangtuipui ziding ber, Sazeklui tia sawi bawk, hmarlam aṭanga lo luang a zuk fin ta a ni.

De lui sei zawng hi, a luia kan chhiar chin azira danglam thei a ni awm e. S.O.I Toposheet ah chuan Kau lui leh Phairuang luiten an rawn fin hnu, Tuichawngin a rawn fin hma chin hi De lui niin a dah a, Tuichawng nen an infin hnu hi chuan Khawthlangtuipui tia dah a ni thung. Tin, a awmna ram vela cheng ṭhenkhatte phei chuan, De, Phairuang leh Kau lui te an infinkhawmna thlanglam lo lian ta viau, Tuichawng luipawh a la thlen thlak hma aṭang hian Khawthlangtuipui tia sawi tawk an awm bawk. Amaherawhchu, chik zawka bih chuan, Khawthlangtuipui tia kan sawi ber, Tripura leh Mizoram ramri aṭanga rawn hmar luan nena an infin hma hauha a lui a len em avanga Khawthlangtuipui hminga lo koh mai hi a dik ang em? Tuichawng leh De lui infinna thlanglam hi Khawthlangtuipui a nih chuan De lui chu Tuichawngchhuah thleng ang chhiar theih a ni ang a, Khawthlangtuipui (Sazek chhuah) thlenga kan chhiar thlak thung erawh chuan 60 km vel a ni thung ang a, Mizorama lui sei leh pawimawhte zinga lang tel pha ve hial tur niin a lang.

d) Luite dangte : Mizoram lui liante kan han hriat larte zinga tel pha lo leh handbook-a lang phak lo, mahse tlema han lian ve deuh ho, a tlangpuia 30 – 45 km inkar bawr vel ni ve phakho hi hriatzauna atan han tarlang ve hrim hrim hlawm ila – Tuisalui, Tuisih lui, Phairuanglui, Mar lui, Kawilawhlui, Sekulhlui, Kau lui, Sazuklui, Vanva, Tuikum, Chemlui leh Salah lui te an ni a, Hengho aia te leh deuh, tlema la langsar deuh te chu–Tuichhuahen, Builum lui, Meidumlui, Tuiphu, Tuiphal, Tuila, Diakdawklui, Tuithalui, Tuimang, Selinglui, Keisalam, Tuiphai, Darzolui, Palaklui, Chawngtelui leh Ngunlinga Tuichawng te an ni.

Hmathlir leh Tlangkawmna (Suggestions and Conclusion) :

A tawp berah chuan, hetianga Mizoram zim té chhunga lui kan neih ve hote hi, mumal tak leh dik tak, inang tlang takin record ila, an awmna hmun azira ngaih pawimawh bik emaw, dah lansarh bik emaw nei chuang lovin, lehkhabu hrang hrang, Internet site hrang hrang leh Sawrkar lam lehkha leh, Project Report hrang hrang te thlenga dik leh inang tlang taka ziak leh hman tlan a nih theih nan, mimal ni lova official taka mawhphurtu department lamin emaw, a hmun ngeia (field observation) endik a ṭul a nih pawha hma lain, tunlai khawvel thiamna ṭhang zel leh hmanraw changkang zawk lo chhuak zelte hmang ṭangkaiin, thutlukna mumal tak siama a ṭul chuan Committee pawh din mai a hmalak theih ni se a duhawm hle. Competitive Exam hrang hrangah te pawh ramchhung thilin ngaih pawimawh a hlawh deuh deuh rualin, record inang lo leh dikhlel anga lang awm fote hian zirmite a tibuai thei a. Hmana ziak ring chho zel mai lovin, ṭhangthar zelte tan pawha rin ngam report leh record dik leh kim nei tura hmalak hi, kan ram lui, tlangte leh tuikhawthla chen hian a ṭul tak meuh a ni.


- V.Lalnunmawia, Associate Professor, Department of Geography, GANC