Lehkhabu thlirna; Hei le AIZAWL
THUHMAHRUAI: Aizawl Mihlun thlahte chuan lehkhabu hlu leh ṭha tak mai ‘Hei le AIZAWL’ tih chu an buatsaih a. He lehkhabuah hian a bu hming ang deuhin Aizawl khawpui chanchin leh ṭhangtharte tana bengvarthlak tak tak tur thu an ziakin, lehkhabu chhiar manhla tak tur a ni. He lehkhabuah hian thil hlu tak tak ziak a niin lehkhabu rawn tlak tak tur pawh a ni a, nakin hnu zelah pawh ngaihhlut a la hlawh zel a rinawm.
Mizoram khawpui ber Aizawl hi kum 1889 vel aṭanga chhum lo chat loa luah a lo ni tawhin hemi hmalamah pawh hian Lalsavunga chuan kum 1815 velah Aizawl hi a lo luah tawh bawk a. Lalsavunga hian Kelsih leh Hlimen aṭangin Aizawl hi a lut a, tuna Tuikhuahtlang bul bawrhsap in aṭanga dak inpui chhak vel, Baja tlang thleng vel hian awmhmun an khuar nia hriat a ni. Lalsavunga hi Mizo lal zingah pawh lal hmingthang tak a ni a, Aizawl hmunah hian kum 1828 thleng vel awmin kum sawm chuang zet zawt chauh a awm hman tak nain Aizawl hi a humhim ṭhain lal dangte pawhin an rawn tibuai lo viau nia hriat a ni. Vawi khat mah lal dangin Aizawl hi an rawn run lo a, amah zawk chuan khaw dangte a run fo zawkin Aizawl hi a humhim hneh hle a, a pasalṭhate ngei pawh an chhuanawm hlawm hle. Lalsavunga pasalthate hi Vanapa, Zabiaka, Pu-Uia leh Zaphungate an ni a, anni vang hian in zathum vel khua, Lalsavunga khua leh tuite pawhin thlamuang takin an awm theih phah ṭhin.
Tichuan, Lalsavunga chuan kum 1828 velah khaw thar zuanin Aizawl aṭangin Darlawngah a pem leh a, chutia an pem takah chuan Aizawl hmun pawh chu ruakin a hnu kum sawm li zet ral hnuah Suakpuilala fapa Thanruma chuan kum 1875 – 1885 chhung vel Aizawl hi a luah a. Chumi hnuah Tanhril lamah ram thar zuan lehin Vai len vawi hnihna (1889 – 1890)-ah khan Silchar aṭanga vai rawn lutte chuan Aizawl hmunah bu khuarin Lushai Hills chu awp hlen tumin an inruahman a, W.W. Daly, Superintendent of Police hruai Surmah Valley Frontier Police 400 rualte chuan Aizawl an rawn lut a. February 15, 1890-ah Aizawl chu awmhmun nghet neihna hmun atan an pawmin an inbengbel ta nghal bawk a. Chumi hnu lawk Feb. 25, 1890 atang chuan Fort Aijal pawh din nghalin chuta ṭang chuan Aizawl chu chhum lo chat loa luah a lo ni tain, vawiin thlengin mei mit loa luah a lo ni ta a ni.
TUTE NGE AIZAWL MIHLUN THLAHTE CHU: Aizawl Mihlun Thlahte (AMT) tih thawm hi kan hriatna a la rei lem lo a, kan hriat tirah phei chuan ‘Inti Aizawl ho’ mai mai emaw kan ti nghe nghe a. Nimahsela an chanchin kan han hre tam telh telh a, an lo mai mai loh dan leh chutia lo ral hriat ang ngawt chu an lo ni hauh lo mai tihte pawh kan hre ta zelin, tunah chuan AMT buatsaih lehkhabu pawh chhiar tur a lo awm tain lehkhabu hlu tak a nihna te pawh kan han hriat belh ta zel a, a lawmawm hle a ni.
Aizawl Mihlun Thlahte (AMT) hi June 12, 2017 aṭang chauha insuihkhawm an ni a, theih ang anga inzawngchhuak zelin an insuihkhawm chho zel a. Kum 1950-a Aizawla lo inbengbel tawhte chi ‘Mihlun’ zingah chhiar tel tur an ni ang tiin chung mi thlahte chu Aizawl Mihlun Thlahte tih tur an ni ang tiin, a tir berah WhatsApp hmangin an insuihkhawm ṭan a. Tichuan, AMT chuan an theih ang anga sum leh paite thawhkhawmin an pawl (AMT) chu mi dang tana malsawmna ni turin faina kawng emaw, hmasawnna lam kawngah emaw thil hlui humhalhna lamahte pawh an theih ang angin Aizawl khawpui tan hian hmalakna an nei ṭhin. Heng bakah hian Aizawl khawpui dai deng lama mi harsa zawkte tan an luangchhuak ṭhin bawk a, Aizawl khawpuiah hian Zonun Zemawi lantir turin an theihtawp an chhuah ṭhin a, chhim leh hmar, chhak leh thlang aṭanga zofate Jerusalem a nih angin khawpui pawimawh tak a nihna leh mi dang tana malsawmna a nih theihna atan ngaihtuahna an seng fo ṭhin bawk.
AMT hian a hranpain sorkarah emaw vangtlang zingah emaw kawng hran rek tumin hmalakna neih an tum reng reng lo a, thil awmsa tihdanglam tumin ke an pen ngai hek lo. Nimahsela tuna Aizawla hmun pawimawh leh hlu tak takte humhalh tur erawh chuan an theihna an hmang nasa ṭhin hle a, tunah ngei pawh hian Assam Riffle hmun hlui humhalh chungchangah INTACH nena thawkhoin a hmun ngai ang ang hian humhalh ni se la, tihdanglam ni suh se, tiin an ṭang ruh hle a ni. Aizawl khawpui hmasawn zelna turah pawh hian a neitu thinlung tak tak puin an ngaihtuahna an seng reng bawk a, vantlang hmun humhalh leh khawpui muanawm tak a nih zel theihna atan an tha leh zung an lo seng fo tawh ṭhin bawk.
LEHKHABU CHHUNGTHU: He lehkhabu, Hei le AIZAWL tih hi sawi tawh angin Aizawl Mihlun Thlahte (AMT) buatsaih niin an lehkhabu tihchhuah pakhatna a ni. He lehkhabuah hian thuhmahruai i – viii awmin phek 1-200 thleng a awm bawk a, a zavaiin phek 208 tihna niin thlalak hlu tak tak 61 a awm bawk. Thuziak dahkhawmna niin mi hrang hrang 30-te thuziak 31 awmin a hma lama thuziak pariatte hi Aizawl chanchina thil pawimawh tak tak niin chhinchhiah tlak tak tak ziakna a ni a, a dawt pahnihte hi mimal chanchin niin, Mizo tlangval chhuanawm Sabinga (1900- 1935) chanchin leh Paliana Hauhnar chanchinte a ni a, a dawt leha thuziak 11-na aṭanga 26-na thleng hian Aizawl mi hlun zinga senior tak takte thuziak niin a bengvarthlak hle a, kum tam tak kal liam taa Aizawl awm dan leh an thil tawnte ngaihnawm taka ziakna a ni. Thuziak 27-na leh 28-na hi thuziak dang deuh, thu ngaihnawm huanga tel chi tak niin thuziak hlu tak a ni a. Thuziak 29-na aṭanga 31-na, a tawp ber thleng hian sap ṭawnga thuziak niin Mizo ṭawng hre thiam lo a, sap ṭawng chhiar thiama hrethiamte te tan pawha chhiar atana ziak ni awm tak niin bengvarthlak taka ziak a ni.
He lehkhabu hi a hmelhmang hrim hrim hi a mawi a, nei lo chung chunga buatsaih ni loa neih ang ang pawh sen huama buatsaih em ni tih turin uluk taka buatsaih tih pawh a hriat a. A bu kawm aṭangin mit a la nghal a, a phek hmasa ber aṭanga a phek tawp ber thleng hian thuziakah emaw thlalak tarlanahte hian mit khamna tur a awm hauh lo a ni. A bu chhung thuah hian chhut sual leh ziah sual palh pawh hmuh tur a vang hle a, thlalakte pawh a theih chen chen colour-a dah niin thlalak pherh leh rang bei buai pawh awm loin, hmuh nuam tak veka dah lan a nihna hian a buatsaihtute an thawkrim hle ang tih pawh a rin theih. Paper ṭha hman a niin a thuziakte pawh hawrawp chhiar nuam tak a niin lehkhabu hlai ṭha tawk tak a ni bawk.
A BU CHHUNG THUZIAKTE: He lehkhabuah hian thuziak chi hrang hrang 31 a awm a, a hmasa berin Pu Rin Sanga ziak ZAWLKHAWPUI tihah hian Aizawl khawpui lo indin chhoh dan leh hmasawn dante a ziak a, thui ang reng taka ziak a niin a ngaihnawm hle. A dawt leha David M. Thangliana ziak Mizorama Kawlphetha lo luh tan dan tih chhungthuah hian kum 1950-a Aijal-a kawlphetha kan hmelhriat tawh dante, kum 1962 January 26-nia Mizorama kawlphetha siam chhuahna diesel generator set hmasa ber chu hman a nih a, chumi aṭang chuan thlasik laia tlai dar 4 aṭanga zan dar 9 thleng leh nipui laia tlai lam dar 5 aṭanga zar dar 10 thlenga electric eng a awm ṭan dante ngaihnawm takin a ziak a. A dawt leha Pu C. Dorema’n Aizawl khua leh tui lam chanchin a ziakah hian Aijal Fort bulṭanna hmun chu tuna Babutlang, Dawrpui leh High School tlang vel hi nia a ṭhanchhoh zel dante min hrilh a. Aizawl veng ṭhenkhat hming phuah chhante sawi bawkin missionary-te bulṭan chhoh dan min hrilh bawk. Thuziak palina hi Remliani Chawngthu ziak niin Aizawla Motor lut hmasa ber tih a niin apa C. Rochhinga chu Aizawla motor khalh lut hmasa ber chanchin ngaihnawm takin min hrilh. Chutih hunlai chuan Sikulpuikawn leh Khatla inkarah hian In pakhat chiah, Khuptuaha In chiah a la awm thute min hrilh a, Khatlaah hian Gorkhali tlem an awmin a bak zawng chu Tennis Court thleng hian a la ruak vek niin a sawi. A pa hian Aizawla motor a khalh luh hun hi Sept. 10, 1942 niin Sairang aṭanga lut niin Governor gate bulah bawrhsap leh a staff-ten an lo hmuak a, chumi hnuin Kulikawn lamah kalin a pa Saidangvela inah a innghah thu leh, a chawei lai naupangin an bihthlak thute ngaihnawm takin a ziak a.
Thuziak dangte pawh han sawi chhunzawm zel a chakawm viau nain helai hmun hi chu tlemin a lo chep deuh si a, sawi chhunzawm rih ta lo mai ila. Aizawl hi khaw upa taka lo nih ve tawh avangin sulhnu pawimawh leh hlu tak tak a awm a, chu'ngte chu he lehkhabuah hian an chanchin ngaihnawm taka ziah lan a ni. Kum 1947-a Silchar lam aṭanga Aizawla biakin dar rawn phurh thlen chanchin Pu Zothankunga ziak hi a ngaihnawm hle mai a, a hunlai ngaihtuah phei chuan a lunglenthlak viau a ni. Dr. JV. Hluna ziak Sabinga chanchin hi chhiar manhla tak a ni a, Naik Sabinga hre ngai lo tan pawh ngaihnawm tak a ni.
TLANGKAWMNA: AMT-te buatsaih he lehkhabu hi lehkhabu dawrah Rs. 500/- a zawrh a niin ka hria a, ṭhenkhat tan chuan lei ngam loh tur hial pawh a ni mai thei e. Nimahsela, hetianga Aizawl chanchin kimchang taka ziahna lehkhabu hi a dang a awm hauh lo ang a, hei baka Aizawl chanchin hriatna tur lehkhabu ṭha hi a awm kher lo ang. Chuvangin lehkhabu lei manhla tak tur a nih ngei pawh a rinawm a, lehkhabu chhuar luah reng tlak tur a ni.
Mizo zawng zawng tan Aizawl khawpui hi kan khawpui pawimawh tak a ni reng dawn a, hetia kum za chuang lai khawpuia kan lo hman tawh a nih avang hian sulhnu leh thil pawimawh tak tak hmuh leh hriat tur a awm bawk a. Chu'ngte chu kimchang takin he lehkhabuah hian hmuh tur a awm a, research beite tan leh ziakmite tan mai bakah mi dang reng rengte tan pawh kan hriatna belhchhahtu atan lehkhabu rotling tak a nih ngei a rinawm. Delhi khawpuite Kolkatta khawpuite chanchin hi zir tham a awm angin Aizawl khawpui ngei pawh zir tham a awm a, chung thilahte chuan dik tak leh rintlak taka pawm ngam tura ziahna he lehkhabu 'Hei le AIZAWL' hi lehkhabu rawn hlawh ber tur pakhat a ni ngei ang.
- Mahmuaka Chhakchhuak