PU M. SUAKA (1968-1953), DURTLANG LAL CHANCHIN
Mizote tana lehkhabu hlu tak mai, Mizo pa ropuite zinga chanchin ngah leh mi hmasate zinga mi Pu M. Suaka, Durtlang Lal Chanchin, a thlahtena an buatsaih chu tlangzarh a lo ni ta a. He lehkhabu hi a hluta a pawimawh em avangin lehkhabu chhunga thu awm tlangpui han tar lan phuin ka hria. Lehkhabu hi phek 302-a chhah, Rs. 300 man a ni. Pu M. Suaka thlahte zinga mi Upa Dorema leh Dr C. Lalawmpuia Vanchiau-ten an buaipui a ni a, lehkhabu hlu a tling.
He lehkhabu hi mi chanchin ziahna (autobiography) a ni a, mi pakhatin a chanchin a lak khawmna ni lovin mi chi hrang hrang 15-in M. Suaka chanchin an ziah dahkhawmna a ni. A chhungah hian heng thupui hrang hrangte hi a awm a, a ziaktute nen han tar lang ila. M. Suaka Chanchin – Dr Zokhuma, Chawnpui; M. Suaka leh Mizoram Kohhran Chanchin – C. Hualkunga; Mission Veng; M. Suaka – Pian leh Murna – C. H. Liana, Durtlang Leitan; M. Suaka thlarau lam nun – Upa C. L. Thansanga; M. Suaka Chanchin – John Hlira Tahila, Mission Veng; Dosatthanga Chawngthu Vanchiau Chanchin – John Hlira, Mission Veng; Pu Suaka, Lal leh Mizoram Kohhran – Upa Chalhnuna, Mission Veng; Pu M. Suaka Lal leh Durtlang Damdawi In – Dr L. Ringluaia, Medical Supdt.; Durtlang Kohhran Chanchin – Upa Zokunga, Durtlang; Man of the Millennium, M. Suaka – Upa Zokunga, Durtlang; M. Suaka, Durtlang Lal Chanchin–Upa F. Lalsangliana, Khatla (Kum 1995 Khawvel Sunday School Ni Thu Zir); M. Suaka, Durtlang Lal (Durtlang Khaw Centenary denchhen) – Dr Zokhuma, Vety Rtd. Chawnpui; M. Suaka – C. H. Liana, Durtlang Leitan; M. Suaka Chawngthu Vanchiau – C. H. Liana, Durtlang Leitan; Durtlang Lal M. Suaka (Durtlang khua leh Kohhran dintu) – Zothansanga; M. Suaka – C. Vanlallawma; Suaka (Durtlang Lal) – B. Lalthangliana; Durtlang Lal Suaka – Lalhruaitluanga Ralte; Pu M. Suaka Chanchin – Sapchhunga, Durtlang; Dosatthanga Chanchin – Lalzamanga Rengdil lal hlui; Appendix–ah Bawrhsap J. Shakespear (Tarmit) a’n December ni 20, 1938-a Mizo ṭawnga M. Suaka lehkha a thawn dah a ni.
He lehkhabu hi Mizo historical & church history atana document tling a ni. Mizo lalte chanchin kan zir a, kan sawi chang te, Kristianna a lo luh tirh lai leh Kohhran ṭhan zel dan chanchin kan sawi apianga bang thei ngai lo tur - Durtlang Lal M. Suaka chanchin chipchiar leh chiang zawk kan nei ta hi a hlu em em a ni. Lehkhabu ràwn hlawh tak a ni reng tawh ang. Kum 1995-a Mizo Sunday School Union (MSSU) in Khawvel Sunday School-a zirlai atana M. SUAKA CHANCHIN a thlan, Upa F. Lalsangliana ziah an zir kha M. Suaka chanchin bik kan hriat kimchan ber tum a ni awm e. Hei bakah hian Kohhran leh Mizo chanchin ziahnaah te, Souvenir ang chia lang tih loh a hranpaa buatsaih a la ni lo va. Tuna hetianga ama chanchin bik liau liau, amah hre chiangtute chhuina lo chhuak ta hi a ṭangkai hle dawn a ni.
Mi hrang hrangin a chanchin an ziah dahkhawmna a nih avangin thu inang chhiar nawn tur a awm lo thei lo. An ziah dan hmang leh M. Suaka chanchina pho chhuah an chak zawng te, an hriat dante a inan loh nual avangin mi chi hrang hrang ziah ni mah se, a ngaihnawmin a bengvarthlak em em vek.
He lehkhabua thuziak ṭhenkhatah hian M. Suaka chanchin ngawr ngawr bakah, Mizorama Zosapte rawngbawlna leh Kumpinu rorelna chungchang ngaihnawm takin a chuang a. Kan mi hmasate zinga sawrkar tan leh Kristian sakhaw tana mi ṭangkai tak tak, kan hriat lar lem lohte thil tih ropui tak tak a inziak a. Heng hi thu bengvarthlak tak tak a ni hlawm a. M. Suaka chanchin bakah a thlahtute leh a nau Dosatthanga chanchin te, M. Suaka leh Bawrhsap hote hnathawh dante a inziak hlawm a. Heng chanchin, kan sawi mai sen loh hian Suaka ropuizia leh a fakawmzia a tar lang ṭha hle hlawm. Bawrhsapho a thawhpui dante phei hi chu chanchin ngaihnawm a tling tak zet a, Mizote min timawiin min tihmingṭha a, sawi uar lehzual a pawimawh hle mai.
M. Suaka hian Mizote zingah a ber nihna leh hmahruaitu nihna a lo ngah hle mai a, a sulhnu chi hrang hrangte hi uluk taka zir a, pho chhuahtlak ṭhiau a ni hlawm. Durtlang khua, Isua tana a hlan dan chanchinte hi a ngaihnawmin; Durtlanga cheng hmasate tana inkaihhruaina a siamte hi tun thleng pawha zawm tlak ṭhiau a la ni.
Pathian tana Durtlang khua a hlanna thu hi a mawiin a ropui tak zet a; chuvangin, han tar lang hram ila :
"Durtlang chu a pumin Lal Isua kan hlan, Ama duh angin a leilung zawng zawng hmang se la, mi zawng zawng, thing leh hnim zawng Lalpa rawngbawl nan leh a ropui na'n ni rawh se. Lalpa thlarau kalh reng reng awm suh se la, Setana hla takah um mang ila, Beramno leh Thisen leh Kraws lar berin sang ber rawh se kan ti…" - Suaka.
Pathianin mi ropui tak tak min pe a, heng mite chanchin hriat chian a, an chanchin hriat bel hi keini Mizote mawhphurhna pawimawh tak a ni. Kan mi ropui kal tate chanchin atang hian zir tur tam tak kan nei a, kan ram leh hnam, kan sakhua leh kan khawtlang nunin hma a sawn zelna tura hnuhma ropui tak tak min hnutchhiahtute chanchin hriat hi kan tih makmawh, kan entawn tur an ni. Chuvang chuan, he lehkhabu ṭha leh hlu tak ‘Pu M. Suaka Chanchin’ hi lei a, chhiar ve ṭheuh a ṭha hle mai.
- Lalrammawia Ngente, Govt. Johnson College