Written by
- C. Lalrochhara

KUM THAR THUTIAM OR RUAHMANNA

Kum thar thutiam (New Year Resolution) hi khawvelin an uar a, chutiangin ram rorelna khawlah pawh mipui mamawh hlenchhuah ngei ngai kum thar ruahmanna an siam ṭhin. Prime Minister Jawaharlal Nehru pawhin kum 1953 April ni 4, Zing dar 7.45 khan REID HOUSE (Assembly House) Member 24 hmaah kum khata thla sawm pahnih chhunga tih tur emaw, kum hnih chhunga tih tur fel tak emaw a duang lawk ṭhin a, hlenchhuak ngei turin a ti nghe nghe.

ZPM kaihhruai sorkar lakluh ni-ah Chief Minister Pu Lalduhoma chuan Press mite hmaah ni 100 chhunga ruahmanna, tihtur a puang chhuak a, Minister ṭhenkhatin hmalak an tum dante an lo sawi ve bawk. Hei hi Kum thar thutiam ni chiah lo mah se, sorkarin kal a tum dan thar a nih avangin he Kum tharah hian heng an thusawite hi Mizoram mipuiin a takin hlenchhuah a ni em tiin an ngaichang reng dawn a ni.

2021-a Vanglaini chanchinbu copy chhuak hmasa berah khan Vanglaini Palaiin Chief Minister Pu Zoramthanga a kawmnaah chuan, hmun lailum leh hlu lai ber changin chutah chuan, kum 2021 hian sawrkarin Chaw-a intodelh leh Mau a ngaih pawimawh tur thu fiah takin ziah a ni a, mahse MNF hruai sorkar a tlak thlengin hei hi kan dinhmun a ni.

Kum thar thutiam leh Khawvel

Khawvel mihring tam zawk hian kum thar resolution kan siam ziah ṭhin niin sawi a ni a. Mahse, kan thutiam zatve vel chu kum chanve (May, June, July etc) velah chuan awmzia an nei tawh meuh ṭhin lo nia sawi a ni thung!

Babulon mite khan kum 4000 kal ta khan an lo ching daih tawh a, tih nghal theih thil te chu kum thar khawvar rualin a takin an ti nghal ṭhin. Rom hovin Babulon mite tihdan ching zuiin kum thar tirhah an pathian Janus (January thla an phuah chhan) hnenah thu an tiam a, an kum thar thutiam hlenchhuah chu an pathian malsawm nihna hnar niin an ngai.

Kristiante pawhin kum thar thutiam hi kan ching chho ve zel a. Kum 1740 vel aṭang khan Methodist kohhran dintu John Wesley, chuan Kum hlui thlah zanah emaw, kum thar niah emaw inkhawm buatsaihin Pathian thu chhiar te, hla sak leh kum thar lawmna hun a huaihawt ṭhin a. Pathian hnena intiamna chauh ni lovin mihring, mahni tana intiamnaah an ngai a ni. Hun a kal zel a, thu tiam dan pawh an her danglam ve hret hret a, tun thlengin kan la chin chhunzawm ta zel a.

Khawvela ram hausa ber zinga mi US ramah khuan New Year resolution siam hi a ram mipui zatve vel zet an ni ṭhin niin an sawi. Ram ropui American rama chengte khuan kum thar thutiam hi an uar lehzual niin an sawi a, kum zabi 21 hnu lamah a tlangpuiin American zinga 40% te chuan kum thar thutiam hi an nei ziah anga chhut a ni. Tunhnaia America rama an zirchiannaah chuan 45% zet hian kum tharah thu an tiam ṭhin a, mahse 8 Percent chauhin an tihlawhtling niin zirchiannaah an tarlang. University of Bristol-in mi 3000 an zir chiannaah chuan 88% te chuan an thutiam an tihlawhtling lo a, a tirah heng mi 3000 zinga 52% te chuan an thutiam hlen an inrin thu an sawi ve bawk a, an vai chuan an tihlawhtling lo nasa hle a, an zir chiannaah mipain thutiam an hlen nasa zawk a, 22% velin an tihlawhtling. Hmeichhe zinga 10% vel chauhin an kum thar thutiam an tihlawhtling ve thung a ni.

# Marist College Institute for Public Opinion-in a tarlan dan chuan kum 2018-a resolution an siam zinga lar zual 21 te chu group thumin an ṭhen a, Hriselna (thau tih tlem, exercise lak tam tur, hriselna atana ṭha ei leh in, meizial leh ruihtheih thil laka fihlim, etc.

# Hmasawnna kawng zawha hna ṭha zawk leh eizawnna thar siam, sum hman dan fimkhur, zirna zawm ṭhat leh khualzin, chenna in thar neih ve, etc.

# Nunphung duhawm nei tura kum dang aia mi ṭha zawk nih, hun hman ṭhat, tum fel tak neih, chhungkuaa hun tam zawk hman, mi dang chunga ṭhat chhuah, ram hmasawnna tura politics lama inrawlh ve, lungkham tih tlem, etc.

# Sakhaw ngaihsak, Pathian hnaih, Bible chhiar, chhung inkhawm neih, ringtute zinga tel tam zawk, etc.

Chaw ei tur leh Khawvel

Kan Chief Minister thusawi chawa intodelh leh chaw ei tur ṭha pek hi UNO pawhin a ngai pawimawh em em a, General Comment 12 of the UN Committee on Economic, Social and Cultural Rights 1999-ah khan ‘Right to Food' hi mumal takin khawvel pumah a lo kalpui tawh a. Chawa intodelh turin eizawnna ṭha an nei tur a ni a, chu'ng an mamawh an hmuh theihna tur pawh chu anmahni tana pawi lo leh him, an hnam zia leh sakhua pawhin a pawm theih a ni tur a ni. 'Mi tu pawhin ama duhthu leh tih theih piah lama a chaw mamawhte a hai lut thei lo a nih chuan (e.g. piansualna, ṭam tla, chiatrupna thleng, etc), a mamawh pek chu sawrkar tih tur a ni’ a ti nghe nghe.

Kum 1966 World Food Summit-ah khawvel pumah taksa mamawh ei tur nei lo zat chu kum 2015 thleng khan chuan a zatvea tihniam tura hmalak a ni a, Food and Agricultural Organization (FAO) pawhin 2008 khan hemi atana hma la tur Righ to Food unit a duang nghe nghe. Right to Food campaign hi India bakah ei tur harsatna khawvel ram hrang hrangah neih ṭhin a ni a, kum 2007 World Food Day-ah pawh ‘Right to Food hi mi zawng zawng dikna chanvo a ni’ tih hi a lo hmang tawh bawk a ni.

Sawrkar laipui pawhin chaw atana India ram mipuite rin pui ber heng rice, wheat, pulses, etc nasa zawka tharchhuak turin National Food Security Mission te kalpui a ni a. State sawrkarten agriculture development lama hmalakna hmasa atana ṭanpuina 100% grant an pekchhuah theihna tur - Rashtriya Krishi Vikas Yojana bakah scheme hrang hrang duangchhuak bawk.

Sorkar leh ruahmanna

Mautamah khan kuthnathawktute tana hamṭhatna tur ber thlai thar hralhna chiang sa (market assurance) leh, vanduai palh thu hlaa invenna (crop insurance) a awm lo kha a ni a. Chutih lai mekin khawvel pumah khuahkhirh ngaihna awm lovin ei leh in man a sang chho zel si a, sawrkar laipui pawh a lu a hai ṭhin hle a nih hi.

Kum thar thutiam leh ruahmannaah mipuite pawhin a taka an hlenchhuah kawngah sawrkar inrelbawlna ṭha leh ṭha loah thui tak a innghat. Tun thlenga lal ram inawpna chungchangah Rom lalram ropuizia kha mi thiamte hrilhfak a la ni reng. An sorkar inrelbawl dan ṭhatziate, an rorel dan kalphung chu tunlai sorkar tin hian an la chhawng vek an tih hial khawp a ni. An khawpui Rome khawpui pawh ‘Chatuan daih khawpui’ an ti hial a, kawngpui zawng zawngin a chhun tlang vek, an ti. A hun laia sawrkar dang Rom sawrkar han ter pha tur an awm lo reng reng a, an ram awpte aṭangin ei tur leh silhfen chi tinreng a lo luang lut a, anmahni aia tam daih sal an chhawr a, an nawmchenna sanzia te hahipa sawi tur a awm.

Rom ram ropui tlukchhiat chhan kha Indona vang ni loin nawmchen uar vang a ni. An lalte leh mi lianten nuam an tawl nasat avanga ram dan leh hrai an bawhchhiat nasat luat vang te, Sakhuana lamah tlachhiain Pathian ram leh chhungkua an ngaihthah a, nupa inṭhen an tam em em a, pawn lam hmelma beihna tur ralthuam an siam vak vak laiin an ram hmelma chu chhung lama awm, anmahni zawk chu an ni tih an hriat loh vang te, mipui rilru put hmang dik thei tawh loh vangtein khawvel thawnthu neitu Rom lal ram a tlachhia a, ding chhuak leh tur awm lovin a kehdarh ta a ni.

Kan ramah pawh ram hausakna, sum pai leh thuneihna pumhmawm (accumulation of wealth and power) avang te, ram hausakna (Mizoramah chuan state budget ti mai ila) insemsawm rual loh avang te, state-in a ram mipuite hnena a pek tur dik tak heng economic, political leh social security a pe tawk loh avangte hian dan kalha eizawnna tam tak a lo pian phah fo.

Kan Chief Minister thusawi leh kan ram Mautamah khan tuna kan sawrkar hrawn mek hian, kuthnathawktute tana hamṭhatna tur ber thlai thar hralhna chiang sa (market assurance) leh, vanduai palh thu hlaa invenna (crop insurance) tur ruahmanna ṭha leh fel a nei lo a. Covid-19 kan tawrh hnu hian eng ang ruahmanna nge a neih kan hre rih lo a, Chaw leh Mau ngaih pawimawh hi a ni deuh mai a.

Kan Chief Minister Pu Zoramthanga hian, August ni 20, 2018 khan Hnam Runah an sorkar hunah Vai buhfai an rin tawh loh tur thu a sawi a (The Zozam Times, 21 August), January ni 30, 2019 khan Mizoram chu khawizu leh hnute tui luanna ramah siam an tum thu Aijal Club-a Horticulture Officers Meeting-a neihah a sawi leh a (Vanglaini 31, January, 2019, Ningani), chumi hnuah Chaw, Sa, Thlai leh Oil-a intodelh turin senso sang mah se chak taka hma la tura an kal tur thu a sawi leh a, (Vanglaini ni 1,2020, Inrinni). Kum 2021-ah sorkarin Mau leh Chaw an ngaih pawimawh tur thu Vanglaini Palaiin a kawmna (Vanglaini ni 5, January, 2021, (Thawhlehni)- ah a sawi leh bawk. Heng kan ram hruaitu lu ber thusawi zo zai hi kum tawpah mipuiin a takin a thleng em? a hlenchhuak ta em? tih hi an chhinchhiah reng dawn a, mipuiin hmuh an duh chu thusawi ni lovin, a taka hmuh theih sawrkar hmalakna ṭha leh ṭangkai a ni dawn.

MNF kaihhruai sorkar kha hmasawnna hnathawh harsat chungchangah Covid-19 kan tuarzia te, sorkar pawhin a tum loh dan deuha ke a pen a ngai. Mahse indem hun a ni lo tih changchawia state dang leh ram dang pawhina kal dan thar an siam a, an tih hlawhtlin chur chur tho ziate kan hriain kan hmu. ZPM kaihhruai sorkar pawh hian a tih tum, an thusawite hi mipuiin kan hre reng dawn tih hria se la, kal dan mumal bik chuan loh vanga chhuanlam atana sorkar kal ta emaw, thil dang chhuanlam siam leh insawifihlim lama a ṭuan a nih chuan, enchhin tuipuitu Mizoram mipuite hian a dang enchhin an duh thuai dawn tih an hriat a ngai a ni.

Shakespeare-a'n, ‘Hmuihmul nei lovin a hmuihmul chhála thu a tiam chuan awmzia a nei lo," a tih ang khan, a tak tak leh danglamna hmuh tur awm si loa Social media behchhana mipui mit lak tumna satliah hi Mizoram mipuiin sorkara rinna nghah ngam chu harsa an ti thuai ang.(Phek 7-ah zawm a ni)

- C. Lalrochhara