KUMTHAR BEISEINA
US President 26-na Theodore Roosevelt khan chanchin ropui tak tak a nei a, kum 1901 – 1909 chhunga President a nih lai phei kha chuan ram leh hnam tan thil ropui tak tak a ti a. Benjamin Harrison kha President (1889 – 1893) a nih lai hian Theodore Roosevelt chu Commissioner of Public Civil Service a ni a, Party mi leh sa induhsakna chungchangah hian an ngaihdan a inmil lo viau mai a, Theodore Roosevelt hi pa huaisen, dikna ngaina zet mi a ni a, ‘America ramah hian thiamna rapbeta Party ringawt kan dah lal chhung chuan mi thiam kan nei thei ngai lo ang. Kan mi thiam neih chhunte pawh mipui tana ṭangkai turin sorkarah an lut thei ngai bawk lo ang’ tiin ngaihdan nghet tak a nei a. Nimahsela, President Harrison chuan chu ngaihdan chu a pawm theih si loh avangin a tawpah chuan Roosevelt chu Commissioner aṭangin a bàn phah ta hial a. Nimahsela Roosevelt chu kum 1901 aṭanga President a rawn nih chhoh takah chuan ama nun ngeiah America hnam ze pui, rilru zauna leh ṭawng tam aia hna thawh tamna, khawtlang nun tih changkanna tura thil a tih tak tak duhna chu a lo lang chhuak a.
Kan ramah ngei pawh hian Party ringawt dah pawimawhna thinlung kan neih hi kan ramin a lo chhiatpui tawh ṭhin tih, kum 1972-a Union Territory (UT) kan nih aṭang khan sawi tur tam tak kan hre hlawmin a rinawm. Party ruihchilhnain ramah hmasawnna a tiṭhuanawp ṭhin a, ram hruaitu atan mi hmingṭha leh kohhrana mi ṭangkaite kan thlang chhuak ṭhin a. Nimahsela ram hruaitu an han nih chiahin kan beisei an pha lo leh ṭhin a, kan beisei angin ram an kaihruai lo a, kan beisei angin mipui tan rawngbawlna an nei lo leh ṭhin. A chhan ber nia lang chu, Party ruihchilhna thlarauin an thinlung a hneh ṭhin vang nia hriat a ni. Theodore Roosevelt ngei hian ‘America ramah hian thiamna rapbeta Party ringawt kan dah lal chhung chuan mithiam kan nei thei ngai lo ang’ tia a lo sawi hi, vawiin hunah pawh hian a dikna tam tak sawi tur kan hre ngeiin a rinawm.
Sorkarna fawng chelhtute Party danglam ruala mipui hawiher danglam nghal ve zel te, kan mi ngaihsan leh ngainatte thlak a han ni ta zelte hi kan rilru ngheh lozia lantirna pakhat a ni thei ang. Sorkar aṭanga hamṭhatna dawng thei tur chin thlenga inthliarna lo awmte pawh hi Party ruihchilhna thlarau bawlhhlawh tak vang a ni kan ti thei bawk ang. Kan rama Politics bulṭanna thlirin Politic tih ringawt hi chu a bawlhhlawh lo tih a hriat a. Kum 1946-a Political Party hmasa ber Mizo Union lo din ṭantirhah ngei pawh khan kan sakhaw rawngbawltute ngei pawhin ṭha an tiin an bawh nghal ruih ruih a nih kha. Rev. Chhuahkhama, Rev. Zairema, Upa Muka, Upa Chalhnuna leh Upa Zalawma te pawh khan kan ram leh hnam tana hmasawnna thlen thei tur tih an hriat avangin inthlahrung hauh loin an inrawlh a, a ṭangkai ber berah te hian an ṭang bawk a. Nimahsela, Party kalphung chu an beisei leh rindan a nih tak lohah chuan anni sakhaw rawngbawltute tan inkiltawihna chhan tur thil a lo thlen fo mai bakah, kum 1950-a Kohhran rorelna chuan rawngbawltute chu Political Party-a an inhman zel a lo phal ta lo hial a ni.
Mizoram Baptist Kohhran chuan Politics-a an inhnamhnawih duh loh chhan Rev. HS. Luaia sawi (sakhaw rawngbawltu zawng zawng ai a awh tihna ni kher lo mah se la) hi tlem te han tarlang ila a chiang viau bawk awm e :
1. Politics khelh dan kan thiam loh em avang a ni. Mizo Union din tirh lai khan Kohhran hruaitute pawh kan tel vek a. Nimahsela, UMFO a lo pian tak khan namen loin an inbei ta a, chuvangin Kohhran chuan ṭha a ti lo em em a, chuta ṭang chuan Kohhran hnathawk reng reng politics-ah an inhnamhnawih tur a ni lo, kan ti ta a ni.
2. Politics hi dawta inbumna khurpui, Politician dawthei tak takte’n mipuite thudik loa an bum kualna mai mai angah ngaiin, Kohhran mipuite inhnamhnawihna tlakah an ngai lo.
3. A tira mi ṭha tak nia kan ngaih pawh hi thlantlin an nih meuh chuan rin ang he huin khawtlang mipuite tan hna thawk loin, mahni chhung leh khat leh mahni party puite duhsaknain an khat zel mai. Politics hi insawi chhiatna platform-ah an ngai tlat a ni. Chuvangin Politics chu kohhran chuan ‘Politics bawlhhlawh’ ah an ngai a, thapui thawha inbarhluhna tlakah a ngai lo ṭhin a ni.
Heng point pathum lek aṭang pawh hian kohhran rilru tur chu kan hrethiam thei mai awm e. Party ruihchilh hri chhia hian min tuam rei tawh hle mai a, lehlam Party-te chu thil ṭha pawh ngaihtuahna nei lo leh, rilru zim ang hiala inpuhna kan la nei reng em ni tih turin kan politician-te thiltih leh ṭawngkamah hian hmuh tur leh hriat tur a awm fo ṭhin.
Hun kal tawh thlir kir ila, Contract hnathawhna a ni emaw, Retailer chungchang a ni emaw, sorkar hna lakna hrang hrangah ngei pawh Party inthliarna a awm fo tawh ṭhin a. Chu'ngte chuan mipuiah rah ṭha lo tak a chhuah mai bakah an thinlung a hruai kawi phah thei bawk ṭhin. Party ruihchilhna hian party awmzia a thai bo a, mipuiin ram hruai tura an beisei dan phei chu a ṭhelh chiang em em a ni. Democracy ramah kan awm reng emaw tih laiin, party inthliarna hi hun rei tawh tak aṭangin kan lo kalpui tawh a, politician zinga hmelhriat neih leh neih lohin thil tih a ti awlsamin a ti awlsam lo fo ṭhin mai. Ram hruaitu atana kan thlan tlinte hian mi zawng zawng huapa ram rawngbawlna an neih hi democracy kalphung tur dik tak a nih laiin, kan ramah chuan mi zawng zawng a huap lo em ni tia sawi turin thil a lo thleng fo ṭhin tawh a. Chutiang avang chuan kan sakhaw rawngbawltute tan phei chuan ring rawlh vena chi a ni reng reng lo a, hnimhnaih chi pawh a ni lo hial zawk awm e.
Pathian ruat ang zelin ram hruaitu kan neiah ngai ila, hei kan hriat ṭheuh angin sorkar thar kan nei a, Pu Lalduhoma, Chief Minister chuan Dec. 8, 2023 ni chuan Ni 100 chhunga sorkar tharin hma an lakna tur hrang hrang a han sawi nghal a. Hei hi Governor-in sorkar thar a lakluh niah a ni nghe nghe. Hetiang tak maia ram hruaitu lu berin an hmalakna tur a sawi hi mipui tan chuan a thlamuanthlak a, anmahniah beiseina pawh an nei sang viau nghal bawk a ni. Amaherawhchu, tunhma lamah pawh ram hruaitute hian an tlin tirha thusawi an lo nei fo tawh a, ‘Kan sorkar tirh phat aṭangin kan ti nghal ang’ tihte, ‘A zung nen kan phoro vek ang’ tihte leh 'Vuak dup' tih ṭawngkamte pawh kha kan hre bawk a nih kha. Heng an thusawite hi mipuite chuan kan hre reng a, kan vawn reng laiin an sorkar hun chhungin hmuh theih leh hriat tur a awm meuh lo em ni? tih tur a ni leh ṭhin si. Chutiang thil chuan mipui thinlung a tih beidawn lek lek tawh laiin Pu Lalduhoma kaihhruai sorkar a rawn piang ta nawlh mai a, mipuite chuan beiseina thar min pe thei turah ngaiin kut bengin kan lawm a, Ni 100 chhunga hmalakna tur a sawite hian min thlamuan bawk a ni.
Engpawh ni se la, he sorkar thar hi Party ruihchilhna thlarauin a chim buai ve dawn em? dawn lo em? tih chu nakin lawkah a la hriat dawn a, tunhma ang bawka mipui beiseina an tih thlawn leh chuan mipui rum thawm chu hriat a hrehawm viauin a rinawm a, mipuite hi he sorkar tharah hian an thikthu pawh a chhe bik dawnin a hriat bawk a, beiseina sang tak nei chungin kum thar tirte aṭang hian kan sorkar hi kan lo thlir reng e.
- Puipuii Pu, Lunglei