DIK ANGA LANG; DIK ZÎKTLUAK SI LO

Awmna hmun inan loh vang te, kan chhehvela awm hnam dang avangtein hnam khat pawh hi thil sawi dan a inang lo thei a, entirna'n : Hmar lamah chuan thei chi khat tengtere kan tih hi chhim lamah chuan 'chhimkelek' an ti a, thingfanghma pawh 'nunhnun' an ti daih thung. Amaherawhchu, chutiang pawh ni lèm lo kan tûn lai huna ṭawng kan hman dik loh ka'n ti dawn nge kan hman fuh tawk loh kan ti zawk dawn ni, a dik leh dik loh inhnial hrep theihna tur pahnih kan rawn tar lang ve ang e.

1. Sam met nge lu met

Mi tam takin, "Lu met hi a dik lo, Sam met tur a ni. Sapho pawn 'hair cutting' an ti," tih ṭanchhana hmangin Sam met an ti ṭhin. Ṭhenkhat tan chuan an ṭanchhan hi 'A ni awm teh tak e a' tih awl tak tur a ni ngei ang. Amaherawhchu, Mizo ṭawng hi a thumal ngial a ngan anga awmze nei (literally meaning) a ni vek kher lo a ni. Chutianga kan ngai dawn a nih chuan hmeichhiate hi 'hmei a kara chhia' mai mai an ni dawn tihna a ni a, pasal pawh 'pa a kara sal' lek fang an ni dawn tihna a ni. Loah thing leh mau kan va kit a, 'lo vât' kan ti a, huana hnim kan va hlawi tlûk pawn 'sâm' kan tih daih mai hi, 'krismas vuak vet' kan tia krismas kha kan vuain kan vet chuang bawk hek lo.

A dik chiah em tih phei zawng ka hre lo nâ a, kum 1917 bawr vela German rûn tura kal Mizo tlangvalte kha an lu an lo meh luihsak a. Mizorama an rawn haw chu an lu a kawng ta hlawm a, chuta ṭang chuan mi nawlpuiin lu meh kan lo ching chho ta a ni an ti. Sam sei hian lu a tibuk a, Sam a awm loh chuan lu a kawlh tihna a ni. Sam a buk lo va, meh pawh a ngai lo, samah engmah a ṭo ngai lo. Lu aṭangin sam a rawn ṭo a, lu awm lo se sam a ṭo thei dawn lo tihna a ni a, lua thil awmte zinga pakhat a ni ve tihna a ni. Chuvangin, lu a awm a nih angin ama thil kan khawih sawina a ni a, chuvangin lu kan met ta a ni. Thingbuk chu thing hnah tam tak nei sawina a ni a, thing hnah a buk an ti ngai lo va, a hnah chuan thing chu a tibuk mai zawk a lo ni.

"Mipain lu kan met ṭhin a; Hmeichhiain sam an tan ṭhin. Sam met tih hi a dik lo va, lu met tih zawk tur a ni. Met hi tichhum tihna aiin tifai tihna a ni zawk. Sam chep/nawr chhumin lu kan tifai ṭhin a, chu chu lu met a ni" (Zo ṭawng zirlai bu, 102). "Lu met, lu buk, lu kawlh, lu kir, lu ṭuakte hi Mizo ṭawng hman ṭhin dan pangngai a ni a. Tun lai hian Sam met, Sam buk, Sam kawlh, Sam kir, Sam ṭuak kan ti ta fur mai. Sam tla kawlh tih erawh a dik. Sam a tla vek a, lu a kawlh tihna a ni. Kir leh ṭuak tih pawh hi kan pi leh puten lu kir, lu ṭuak an lo tih avangin a dik a ni mai. Lu ni lo, hmun danga mi erawh chu sam a ni lo va, hmul a ni. Hmul met, hmul ziar tih a ni thung. Ṭawng chu hman dana zir a ni mai, a anpui dang nena tehkhin vak vak chi pawh a ni lo," (YMA, Lamka branch chanchinbu, 27th Nov, 2011).

2. Ziak leh ziah

'Dik anga lang, dik zîktluak si lo' ka'n rawn ti tak nain hetah kher hi chuan huai taka chuti zawk tur chu a ni, han tih fak ngam a har a. Kan mi thiamte inlungrual tlan theih lohna thumal langsar tak zinga mi a ni awm e. Dr. Lalzuia Colney chuan, "Mizo ṭawngah hian verb zawng zawng kan modify vek ngai lo va, a nih ang ang hian kan hmang mai ṭhin a ni. Bible-ah pawh Pilata ṭawng an ziaknaah chuan, "Ka ziak kha ka ziak zo tawh," (Joh. 19:22) tih a ni. Mi ṭhenkhat chuan, "Ka ziah kha ka ziak zo tawh," an tih duh hmel. Ziak hi kan modify ngai lo va, ziah hi ziat tiin kan modify thung a ni. Entir nan, "Zawngṭah ka ziat a, ka ziah zawh hunah kan ei ang," tih hi ziah kan modify-na chu a ni," a ti a. Mi nawlpuiina ziah kan hmanna ang hoa ziak hmang ṭhin, kan mi thiam, ziak mi langsar an lehkhabu, thu ziak/ziah ka lo chhiar tawh aṭanga ka hriat ho chu Rev Zairema, Dr. Lalliani Ralte, prof. Darchhawna, C. Chhuanvawra te hi an ni.

A leh lamah ziak ngawr ngawr lo, ziah pawh hmang tel hi a tam zawk kan ni awm e. Nov.25.2022 Zozam Times chanchinbuah PC Thang Zikpuia, Mizo dam lai zinga grammar hrilhfiah thiam ber ka tih chuan Ziak hi ziah tiha modify theih a nihzia 'grammatical' takin a rawn ziak a, transitive verb (transitive verb- ah chuan object a awm ngei ngei)-ah chuan a tuartu/dawngtu (object) kha pakhat a nih chuan a thumal bulṭhut (root word) kan hman ṭhin thu leh, object pahnih a nih chuan root word hi modify a ngai tawh thung a ti a. Entirna han pe ta ila :

Lala'n milem a ziak.

Lala'n milem min ziah.

Entirna hmasa zawkah khian object pakhat chauh a awm a chu chu 'milem' khi a ni. A hnuai zawkah khian object pahnih, 'milem' leh 'min' khi an awm tawh avangin 'ziak' kha 'ziah' tia modify a lo ngai ta a ni. Chuti ni loa object pahnih awmnaah pawh 'ziak' hi modify loa a root word ang anga kan hmang dawn a nih chuan, "Milem min lo ziak la" kan tih a ngai dawn a ni a, kan ṭawng kha a lang pai ta lek lek mai a ni. Tin, a sawi zelnaah chuan, verb hmaa zawhna ṭawngkam (interrogative particle) hêng – 'eng, em, maw' tih angho kan hmang a nih chuan, a verb-a kha modify theih a nih chuan modify tur a ti bawk. Entirna han pe leh ila:

Eng thu nge i lo ziah?

Ram lem em ni I ziah?

Hei hi maw I lo ziah?

Chu mai bakah, "Thu hnung bet (suffix) kan neihte hi verb thumala a beh chuan, a behna thumal verb kha modified form nei chi a nih chuan, modified form-ah a inlet ṭhin... ziahtir, ziahna, ziahpui, ziahsak tiin kan sawi ṭhin a," a ti a. Chuti ni lova Ziak kan hmang vek dawn a nih chuan:

Bawng lem min ziaktir an tum.

Thu ziakna tur han la teh.

Thil lem ka ziakpui mai mai.

Milem min lo ziaksak teh.

Hetiang hi kan ṭawngkam chelek dan tur a ni ta a, a eng emawti phiar sek ṭung mai dâwn a ni. "Zawngṭah hi ziah chi a ni a, thu hi chu ziah chi a ni lo, kan ziak ṭhin," an rawn ti tak nain Pu JF-a chuan, "Hnung thak leh tuikhur pawh kan hiat ve ve a, kan hiah dan a inang lo mai chauh a ni," a ti a. Chu mai a la ni lo, a lehkhabu "Bible thlirna"-ah pawh 'ziah' a hman theihzia leh a ṭan natzia kan hmu thei a ni. Tin, Mizo Language Committee (MLC) meuh pawhin 'Mizo ṭawng ziah dan' tiin lehkhabu an chhuah a, Mizoram Board of School Education (MBSE) pawhin 'Mizo ṭawng ziah dan' tih thoin lehkhabu an chhuah a, chuvangin a dik lohna a awm hran lo niin a lang. Engpawh nise, Kei zawng lehkha ziahnain lehkha ka lo ziak zel ang e.

Zonunkima

4th Semester,

Government Aizawl West College