Written by
Dr. Malsawma
Cháltláng Vénglai

Mizo tlangval feet 6 tlingte kha!

Kum thar 2016 kan chuangkai chauh tihin khaw vawt v$n leh ṭiau chh<m z$ng ch˙k k^rah v>ng chhung leh p^wn lamah chhiat t^wk th^wm han hriat chuan rilru a nguai deuh ruih mai a. Chutih laiin Vanglaini chanchinbuah Mizoram sawrkarin Aiz^wl City Police Constable atan Mizo tlangv·l fit 6 tling ṭhiau mi 60 an l^k thu han chhiar erawh chuan rilru a harh sawng sawng thung a. Hei hi Mizo hnam pum t^n pawh thil l^wmawm, ropui leh chhinchhiahtl^k tak a tlingin ka hria a ni.

Police hotute chuan he hna thawk t<r hian an duhthus^m leh beisei fit 6 tling chin ngei chu an mamawh t^wk hmuh inring ngam chiah lovin fit 5 leh inchi 10 thlenga ngaihhnathiam hial t<r pawhin an inkau a ni ^wm e. Mahse an duhd^n an han puanz^r chuan diltu mi 120 zet awmin an zinga intarviu hmachhawn tl^ka ngaih mi 85 aṭangin mi 60 an la ta a ni. An l^k ve rih t^k lohte pawh kha an s^n v^ng hrim hrim kh^n hna dang thawk atan pawh an hmantl^k ngei ang le.

Taksa s^nna kawngah hian thlahtu, pi leh pu te leh nu leh pa te thlen chin kh^n
ṭangkaina thui tak nei mah se mihring taksa len, s^n, chak leh finna kawnga kawngro su >m >m mai chu Iodine (Aidin) hi a ni tlat mai! Aidin hi mihring taksa, thluak, tihr^wl leh ruhrel ilovin an nih t<r ang tak an nih theih nana thil pawimawh >m >m mai a ni a, mihring chang lo rante pawhin an dam khawchhuah leh an vulh a manhla (sa hris>l, artui pum lian, b^wnghnut> tam adt) nan Aidin hi an mamawh vek a ni. Aidin hi leilungah leh tuiah te a awm ṭhin a, chu chu thlai leh tui in aṭanga ei tel ṭhin t<r a ni.

Tl·ngramah chuan leilunga Aidin awm ang ang kha ruah tuiin a len bo
ṭhin av^ngin ei leh inah kan la l<t tl>m >m >m a, chuv^ng chuan Mizoram chu Aidin tl^kchhamna ram a ni.

Taksain Aidin a tl^kchham av^nga mipui mimir zinga thil ṭha lo langs^r tak lo awm ṭh$n chu ëAwrpuar (Goitre)í hi a ni. (Awrpuar hi Mizovin a puar hma hming (Thyroid gland) kan nei chiah lo a ni!) Kum1978 aṭanga Mizoram hmun hrang hranga Awrpuar Chhiarpui (Goitre Survey) neiha kan dinhmun chu a hnuaia mi ang hi a ni:-

Kum 1978 - 1992 chhunga awrpuar chhiarpui report

Kum Chhiarpui neihna hmun Mihring z^t Z^ z>la

awrpuar z^t

1978 Aiz^wl leh khaw dang 21 5573 69

1986 Civil Hospital, Aiz^wl leh khaw 7 4454 59

1988(March) Chhimtuipui Dist.-a khaw 5 leh sikul 20 2564 85

1988(August) Aiz^wl leh chhehv>la sikul 9 1054 88

1988(October) Lunglei District-a sikul 20 1551 97

1992(June) Lunglei Dist.-a sikul 20 tlawh nawnna 1144 74

1996 Champhai Dist.-a sikul 3 leh Aiz^wla sikul 9 1253 61

Heng hun lai v>l hian Mizo-ramah Awrpuar tamna khua Aiz^wl district-ah khaw 31, Lunglei district-ah khaw 15 leh Chhimtuipui district-ah khaw 7 a awm a. Awrpuar tam l^r phah khua - an khuaah pa 10 an awmkh^wm chuan awrpuar 11 an awm an tih ṭhin - te pawh t<nah chuan kan sawi khát ta hle a nih hi! Zin veivah nikhuaa khaw hrang hranga puitling awrpuar lian tak tak kan hmuh ṭhinte pawh tunah chuan hmuh t<r an v^ng tawh hle.

Aidin tl^kchham phuhr<kna kawng man tl^wm leh awlsam awmchhun chu Aidin ei belh hi a ni a, Aidin ei belh theihna kawng awlsam ber chu ch$ (common salt)-a aidin telh (Iodised salt) ei a ni. Tichuan, Health & FW leh Food & Civil Supplies Department-te ṭangkawpin theiht^wpa an bawhzui hnuin February ni 15, 1986 aṭang khan Mizoramah Aidin telh loh Ch$ l^kluh leh zawrh khap a lo ni ta a. Aidin Ch$ rawn thleng hmasa khan sawis>l hlawh deuh mah se t<nah chuan mi tinin Aidin Ch$ kan ei vek tawh a ni. Aidin Chi ei ṭangkaizia chu a chunga report t^rlan Lunglei District-a 1988 leh kum 4 ral hnu -1992-a Awrpuar Chhiarpui neihna sikul thuhmuna awrpuar awm z^t 97% aṭanga 74%(23) laia a lo tlahniam ta leh 1988-a Aiz^wl chhehv>l sikula awrpuar awm z^t (88%) chu kum 8 ral hnu -1996-a 61% chauh lo ni ta hian a tichiang hle.

Hetia ram pum huapa Aidin Ch$ kan ei t^k hnu hian Mizote hi finna mai b^kah pumrua lamah pawh kan ṭhang chakin hma kan s^wn nasa a, naupang t> t> paw’n an nu leh pa/pi leh pute mobile ’phone aṭangin tu’ma zirtir lohin games chi hrang hrang an hmet chhuak zung zung ta mai. Puitlingin a chhiat palh mai hlau va a ṭ<l zual hun chauhva kan hmeh ṭhin kha dim ngai a ni tih hre miah lovin an kh^l v>l ta ṭhin a nih hi!

Kan tlangv^lte’n Football khelha India ram an al nasatzia pawh kan hriat hi maw! Kan ramah awrpuar an tam laia Mizo tlangvál, Aiz^wl XI hminga kh>lte’n a f<r a ṭh^la 1st Bn. Assam Rifles team an hneh theih miah loh lai hmu pha t^n chuan t<na Aidin Ch$ kan ei t^k hnua khawpui leh thingtláng chhuak tlangválte football thiam d^n inang reng mai te hi a mak tih loh rual a ni lo. Pumrua lian leh sáng vak lo chung pawha kan footballer-te an ch>t ṭhat theih hle chuan fit 6 tling chin ṭhalh kan thawnchhuah hunah phei chuan an thleng sáng lehzual ngei ang le! MSL (Basketball) kh>l t<r pawh hian vaipa sáng deuh deuh kan mamawh b$k lo thuaiin a rinawm.

Hetih lai hian kan nula leh tleir^wlte hian tlangvál chauh an sáng ‘thei’ lo tih hi hria se, kan nulate zingah pawh sáng nalh zeih zawih an ṭhahnem ve tawh hle a ni. Tuin emaw hna zuarin Mizo nula fit 6 tling chin han ko ve se la nula ṭhahnem tak an chhuah kh^wm theih a beiseiawm. Sawrkarin v^ntláng hris>lna atana hma a l^kna hrang hrangin rah ṭha a chhuah ṭhin tih hi mipui hian ngaihvenin chh<tchian ch$ng ila, chu chuan hmal^kna kal m>k ṭawi^wm
ṭhat a ṭ<lzia min hriat chiantir se a ṭha ang.

Chutiang z>lin hris>lna kawngah hma kan s^wn tawh av^ngin t<n hmaa Aiz^wl Civil Hospital tl^k lama awm
ṭh$n, Kawṭhalo leh Sant>n vei enkawlna Isolation Ward chu a awm a ṭ<l tawh lo va, TB vei pawh TB Hospital-a awm kher ngai lovin anmahni in lamah enkawl dam theih a ni tawh e. Zenghri (Polio) awm lohna ram kan lo ni ta hial a; a l^wmawm hle a ni.

- Dr. Malsawma,

Cháltláng Vénglai