MALTA LALHMANGAIHA – SOCIAL SATIRIST HRIATRENG NAN
Mizoram khawvelah khan kum 1993/94 velah an rawn lar chhuak a. Kha'ng hun lai kha Star Tv awm ṭan hun chho kha a ni bawk a. An video hlui ṭhenkhat pawh YouTube lamah hmuh tur a la awm nual e. Kum 1990 chhoa nula tlangval nun dan kha, a hla hmangin thiam takin a tar chhuak hlawm a nih kha. Mi mal leh tih bik nei si lo khan, thiam takin khang hunlaia ṭhalai nun dan ṭha lo leh mawi lo kha a auchhuahpui a. Tihel (satire) pawh a thiamin, a ṭhenah erawh chu a mupuiin a kap thung a. A hunlai khan mi tam zawkin, a hla uang leh nuihpui tur hlate khan an beng a verh zawk a ni mai thei. Anmahni ngei pawn khang lam hla kha music video-a siamin, an larpui em em bawk a nih kha.
Tin, chhungkhat pa zu ngawlvei niawm tak, zu duh tak a sawt dan te kha a va ngaihnawmin, a va hlimawm teh reng em. Zu hian chhungkua a tihbuai dan leh mi nuihzatbur dinhmuna awlsam taka min siam theitu a nih dante kha a hrechiang a. Chu’ng chu mi dangte insiamṭhat nan tiin, thiam takin heti hian a zaipui a nih kha. ‘Ka Pi khawimaw um khat chu’ tihah chuan:
A dawn chiang lo nge, a thluak a thawl hrim hrim.
Pa ber hmeithai runah a tui tlut mai.
Pa ber hrawkhrawlah nupui fanau chanai,
Naia sawm thlengin a thlum duam duam.
Ka pi khawimaw um khat chu, la la la…
Kan hriat ve phak chin maiah pawh, khang kum 1990 chho vel kha chuan, zu zuar ina pa ber tap ta tlat kha an awm ve ṭhin reng a ni. Nupui fanaute ngaihtuah thei miah loa, zuin a bawih tlat kha an awm nual reng a ni.
Zu rui ṭhinte zia pawh a hre chiang hle tih a chiang a. Mi’n zu a ruih tawh chuan mi dang tihbuai tur leh insualpui tur te an zawng fo a. A bikin tun hma lam khan a ni lehzual. Naupang paw’n zu rui kha an hlau hle ṭhin a nih kha. Mahse, an khin ten han tilet ve tak tak dawn se, zu ruih vang an ti leh zel si:
Pa lian ber iang hian a leng vel thur thur,
Cho loh a nei lo, a pawn lang chuan.
Mahse, han khin meuh chuan a mak ka hril thiam lo,
Ruih vang a chang zel si.
Ka pi khawimaw um khat chu, la la la…
Zuin mihring a thunun tak tak chinah chuan, tu te mai pawh hi an ṭawpin, zuin a bawih hmaa invawnfai leh in uluk nun ang kha thlahin, bal leh ṭawp taka khawsa ta mai mai hi an tam reng a. Tin, thatchhiatnain a man a, thil engmah an tih ṭha peih tawh lo a. Harhfim hlei thei lo, chatthla hlei thei loin an khawvel nun an hmang a. An harh chhunah an meng sen rem rum a, tlem an han in a, an muhil leh burh burh a. Tin, tun hmaa zu ngawl vei ho kha chu, an in hnem tulh tulh a, an mawng a dep tual tual a, an hnar a ṭawk a, an hmai leh khabawr a tam thung ṭhin a nih kha. Khangte kha a hmu chiangin tihel nan heti hian an sawt leh a:
A hmai amisa hlir, a dul a ṭhang tual tual,
A sam sakawr sam iang, a ngil sung mai.
Vai vawk vulh sual iang hian, hmuihmul khat phuarin,
A zal zuih ṭut mai, laikhumah.
Ka pi khawimaw um khat chu, la la la…
Chhungkhat pa zuin an nuai tak tak tawh chinah kha chuan, pa rawn leh fing pui pui te kha, an a tual tual tawh mai a. An ruih lahin an meng bial hru tawh mai ṭhin si a. An nelawm loh hle ṭhin a nih kha. Tin, chutianga zu ringawta inhnangfak ṭhinte chu a tawpah an hriselnain a tuar hun a lo thlen meuh chuan, damdawi nena in enkawl an hmabak dan te pawh zaipui zelin:
A in hnem tual tual, a meng bial tual tual.
A sam a sei tual tual, a a tual tual.
Dawn lem nei lo hian, a khur der dur mai,
A tawpa a chan chu hei hi….
Babu damdawi I zuar em?
Zuar lo …la la la
Kha'ng kum 1990 chhoa zu in nasa em em ṭhin ho khan, in nundan chu inla inhrechiang hlawm ang chu!
A hla pakhat ‘Rock Lama’ tiha a hunlaia ṭhangthar nunherh ho a sawt dante hi a ngaihnawmin, min va tihlim ṭhin em. Vawiin khawvel anga, ngaihdan thiangzau tak ang hi, tun hma kum 20 liam taah te kha chuan nu leh pa leh mi nawlpui ten an la nei vek lem lo a. Inchei maksak leh punk lutuk te kha min an sawi duhin, an en duh a. An nun lah a heheu deuh ngei ngei bawk si a. Chu'ng ṭhangthar nun inher vel an thlir chuan thiam taka sawt pahin, a nuih an tih zatzia ti hian a auchhuahpui a nih kha.
Kan nun a danglam ta ṭhangthar ho,
Thuam leh inchei dan a danglam bawk.
A ṭhenin sam an tan tawi a,
A ṭhenin sam an tikir vel e.
Khatianga thuam mak punk pui pui inbel leh sam tihkir kual velte kha mi nawlpui chin dan a ni lo tih a chiang reng mai a. Chuvangin chutianga nun hmang ṭhin mite chu ti hian a sawt zui zel a.
Dawn lem nei lo chhuithangval rual,
Bum sam lanu leng zawng te,
Ka thlir hian nau ang ka nui lo thei lo.
Dik pawh a dik fo reng a. Ka incheina leh kan thuam inbel duh dan aṭang hian chhungkuaa mawhphurhna kan neih chen leh neih loh dan te hi mi tam tak chuan min lo chhiarsak thei nghal fo reng a ni. Thawveng leh ngaihsam zeta tlangval an han che vel te leh nula tam tak awlsamtea bum thluk mai mai theih te nunchan vel a hmuh khan, thiam taka tihelin, a nuih an tih zatzia a aupui theuh thung a.
Kekawr zuih leh lubuk nen,
Kekawr ṭhuih herh rock shoe nen.
Rock lam a single a sep vel e,
Chhawrthlapui eng lawmin an lam vel e.
Tunlai khawvel aṭanga han thlir let leh hi chuan a lo ti mah mahin, a ngaihdan a va lo zim ve pawh tih mai theih tur a ni. Mahse, dem ngawt theih a ni lo. Vantlang nun, ṭhalaite nun inher dan leh kal dan (trend) tur te hi tuman an sawi lawk thei bik miau si lo a. Ṭhasiama ṭhangthar nun ninga a fam ta te kha a mak vak lo a nia.
Tunlai ṭhangthar nundan hi,
A mawi leh mawi lo pawh kan thlu lo.
An sam meh punk dan zo zai hi,
Ka thlir hian nau ang ka nui vur vur.
Hmeichhe lepler a sawt dante kha a va thiam em. Vawiina he thumal, ṭawng thi tluk thawthang nita ‘fawr’ tih thumal te kha thiam takin a hmang a. Fawr tih thumal hi tunlai ṭhalaite chuan an hmang ngai ta meuh lo a nih hi. KS ni si lo, duh duha hmeichhe han fawrpui theih kha an awm ve ṭhin reng a. Khatiang nun nei hmeichhia kha chu tu’n an ngaisang lo a, hmeiche lepchiah hmuha hmuh an nih dante hriain, an nun dan ṭha lo tarlansakin, a ṭha lam kawng zawh leh tura a auhna te pawh hi a va hlu em.
Chun leh zua hriat lohin, a fawr vel tlai ni tinin, Chun leh zua zawng zawngte u,
In hraileng em ni le aw saw laia nula saw?
In hraileng em ni le aw saw laia nula saw?
A tlangkawm nan, hringnun leh vanglai hun duhawm a thlir dan, a ṭha lam zawnga thlir ve tura mite a auhna te kha a va mawi teh reng em!
Kan hlim ni tawi te hi,
A hmang thiamtute chu,
Mi vannei an ni mai.
- Rohmingthanga Ralte
Assistant Professor
Govt. Mamit College