Mizoram Hunpui champha: Vailen Champha vawi 152-na
Hun kal tawh Mizoramin a tawn ngei, kan Pipute thin tiṭhawngtu leh lung ti leng ṭhintu hi i'n sawi leh teh ang. Vailianin Mary Winchester leh sal-man dangte chhuah tur leh Mizo lal hrem (intiamkamna nei ) tur kha Dt. 8th Oct, 1871 khan Chittagong aṭangin an lo kal a. Rawsawt, General Macpherson hoin, an tawlh mup mup tawh a, General Brownlow pawh zawi muangin an rawn chho va. Dt 22nd Nov, 1871 chuan Rothangpuia khua a tlawh a, Sial an talh a, lal ṭhenkhat nen thuthlung an sawi a, “Min do chuan kan do ang; min do loh chuan engtin mah kan ti lo vang,” tiin, Mizo lal lo kal ve lo ho chu hrilh darh turin lalho lo kal chu an hrilh a.
Camp pakhatna hi Lal Rothangpuia khua Belkhai bulah an sa a, vailian (target) pan tur hi Tlabung aṭang hian Mizoram hmar lam fe a la nih avangin Khawthlang tuipui hi a theih anga thui an hmang a. He camp-ah hian lal Vanpuia Sailo ho report an ngaithla a. Hetah pawh hian Sial an talh a ni.
Dt.8th Dec, 1871 chuan Lalngurha unaupa khua an tlawh a, Lalngurha khua ngei pawh an rawn tlawh a. Ambush Party an dah a. Tlailam sipai nawlpui trin hnu chuan, Lalngurha'n a Sial leh ran dang rawn enthlithlai chu an lo man ta a ni. Lalngurha chu a luhlulin vai man nih chu a tlawmngai ngang mai a. Lewin-a’n palai atan a sawm nileng zak pawhin, a ke bul chhuatah chuan a ngawi ngal reng a, a tawpah chuan a zalen theihna tur a nih avangin a aw ta nge nge a. Palai lal dang hmin turin, Vanlula khua (Sazuklui bul) ah chuan an kal ta a. Dt 13th Dec, 1871 ah Lalngurha palai chuan lal panga aia tam a inkhawmpui a, a thu rawn hawn chu, “Vailam chuan Mizoram an chhuahsan nghal tur a ni a, chuti lo chu Mary Winchester lakletna turah kan pui lo ang,” tih Sazuk lui Vanlula khawbula an awmlai chuan an hre nghal a ni.
Chu thu chuan general chu a tithinrim ta a. General chuan Col.Macpherson a ho chu, zing varṭianah a beihtir ta nghal a. Mizo pathum vel laipui muin a deng hlum a. Dt 14th Dec, 1871 zinga Petrolling lo haw chuan Mizo lal ho chu hmar lamah an tlanchhia a, kawngah bungrua pawh an thlauh zut mai a ni, an ti. Dt 19th Dec, 1871 chuan Thorangtlang an chuan a. Tin, Dt 21st Dec, 1871, chuan Colonel Macpherson chuan Lalhlira khua Lungchem an bei a, he inbeih hi a nasa a. Gurkha Sipai te pawh an thi a ni.
Dt 25th Dec, 1871. Mizoram Christmas hmasa ber: General in Officer tam tak chaw ei turin a sawmkhawm a. Brandy leh Drygin leh sate semin Christmas hlim takin an hmang a, sial an talh a ni. Helai hmun hi Thorangtlang bul ṭhutah an Camp-ah a ni. Dt,12th Dec, 1871 – Petrolling in Vanhnuaia khuaah an pan a, chutih lai chuan Mizo lal ho chuan Vanhnuna leh Vankunga khua an mah niin an hal vek a, an tlansan vek a.
Dt, 3rd Jan, 1872 chuan Lalngurha palai ṭhin, chu Mizo lal ho chuan sapho kah an tum a, sap kap turin an ti lui a. Dt 4th Jan, 1872 chuan major Mac Intyre-a ho chuan an va bei a, Gurkha pathum an thi a, Captain Betty a hliam bawk a, a bak sipai pakua an hliam bawk. Hemi zan hian sapho camp bulah Mizo palai an lo kal a, "Savunga'n inrem duhin Saingho pawh pek a duh," tih Lewin a hnenah an rawn sawi a. Lewin chuan, “Min do loh chuan vailian thil tum a hlawhtling ang a, buh pawh kan hal lo vang,” tih a lo hrilh a. Mahse, Lal Rothangpuia a lo ṭawng ve a, “Savunga chu a lo kal chuan a nghawng chhawk zawk a, a lu chu mau lerah khai a finthlak ber ang,” a ti a. Palaiho hian Savunga ṭawng an hre hman si a, a lo kal an nghak a, mahse an lo lang ta lo hlen a ni. Lewin chuan Savunga an hmuh theih lohna chhan hi Rothangpuia ṭawng vang niin a ngai.
Dt. 6th jan, 1972, Savunga’n Buarpui an lut ta a, kawng pawh a chhiain a awih em em mai. De lui ruam thuk tak an lut phawt a, an dai kai hnuah luikam awih takah an chho va, Mualzang an thlen chuan Buarpui an thleng ta a ni. Hemi kawngah sapho hian Darkhuang an chhar nghe nghe a. Khatih hun laia Darkhuang hlut tehreng nen, Mizoten an han tlanchhiatsan thei hi, ek chehin an tlanchhia a ni ber e. Dt 7th jan, 1872 zingah Savunga khua chu a bul maiah an awm laiin a lo kàng ta hluah mai a. Chutia a kan tak siah chuan an tlanchhiatsan tih a chian avangin dt 4th Jan, 1872 chuan military camp pahnihna atan an lut ta a. (Hei hi Kawlhawk zawk nge Buarpui ka chiang lo).
An Target Sailam a Lang ta: Tunah chuan, an target Sailam chu a lang ta vung mai. (“We accordingly turn over attention next to the recovering of the captive from Howlong whose village were now in full view, and within striking distance,”. Lewin p-274). Sal man la chhuak tur a kal mai chu an hna leh pek chu a ni tawh. An camp Buarpui tlang vel aṭang hian a hmuh theih tih a sawi tlat avangin, an in-camp-na hmun tak hi khawilai nge ni ang? Zawn chhuah a har lo vang. Dt.13th jan ,1872 chuan la let turin Rothangpuia leh a hote, TH.Lewin leh 50 Gorkha Rifles te chu Sailam lam pan chuan an chhuak ta a. Chutia an kal hnaih viau tawh hnu chuan khua chu a lo kàng leh ta. Chutia an pan lai meka lo kang leh ta chu Rothangpuia beidawng hmelah chuan a hlawhchham tih Lewin chuan a hre nghal a. Sailam pawh a lo kan zel takah chuan, Rothangpuia chuan an hlawhchham a, kal zel a ṭul loh thu leh Buarpui-a let a, Bengkhuai leh Sangvunga Howlong zingah roreltu chu an kalna tur hresain chhim lam deuhah hmuh a, tlan khalh dan tur chu Lewin a hrilh ta nghal a.
A la let ta :- Dt, 14th Jan, 1872 chuan Lewin chu Buarpuia Camp-ah General chuan a hahchawlh a phal a, a chawl a. Rothangpuia leh Sebudar Aizim, 50 Gurkha sipaite chu an chhuak leh ta a. Chanchinthar hriat hmasak leh ber chu dt, 21st Jan, 1872 a ni a. Demagiri (Tlabung) aṭangin Tehgraph a lo kal daih tawh a. Chittagong aṭanga Culcutta ah lawngah Mary Winchester chu a lo thawn daih tawh a ni. (Past perfect Tense-a ziah a ni).
A lan dan chuan Rothangpuia pawl Buarpui aṭanga an chhuak kha Tlawng Phairuam an han kàn chho a, Tlawng chhak kawngdung Thenzawl ram khawi maw lai velah hian Sailam aṭanga an tlan chhuakte nen khan an inhlan ta mai ni tur a ni. Buarpui aṭanga Palai an chhuak leh Ni 7 ah an laklet thu Tlabung (Demagiri) aṭangin an rawn hrilha an inhlan aṭanga an chhuk thlak chhung hi chhutin, Demagiri lam an chhuk thlakpui vat ni tur a ni.
Lewin-a'n Saphoin Mary Winchester an hmuh dan an ziah erawh hi chu ka awih chiah lo. Mizo naupangho khawm a, Mizo naupangho chuan a thupek ngaichang ṭhap ang khan Rothangpuia Luhkaah khan Colonel Tytler-a ṭawngkam a ziak a. Ka awih lohna chhan chu, naupang Sal laklet sipai hmuihmul buk pui pui, thlan rim chhe pui puiin an rawn tlawh sek dawn a, kha naupang thinlung kha a zíng ngawt ang. Sailama a awmtu, a pi khan a thlah thla ngawt a nih loh phei chuan a lungleng khan hlim ni a neih ka ring lo va. Sap Officer-in, him taka Mary Winchester an han la let thei ta, lawm lutuk ṭawng nuam ti vel, an páwt thu phuahchawp vel mai mai a ni ang. Hetih ni vel hian chuan Mary Winchester hi thlasik boruak nen, a lunglenthlakin a pi leh a ṭhiante a ngaiin, a lunglengin a hlim lo vang. Dam takin an ram thleng mah se mikhual a ni dawn tho va, a rilruk ram chu Mizoram a ni tho ang.
Tichuan Rothangpuia messages a lo thleng bawk a. (“Further, I was informed that the chief Rutton Poia having succeeded sofar in his ambassy had departed with all speed to northern Howlong whose village was confronted us and he particularly, requested that we would abstain from hostilities, as otherwise his safety might be Jeo pardised,”.)
He a khaw sawi hi Buarpui aṭanga an ep chiaha awm; Sailam ngei kha a la sawi zel a. A target hmasa berah an dah char char a, Mary Winchester hi lak let a nih hma chuan Tlawngchhak lam tlangdungah reng reng hian, Military Patrolling hi han kal phal a ni lo a. Camp chhak ta ber chu Buarpui hi a ni. Sailam pana an kal lai a, an hal tak kha. Thenzawl kawng vela kawng lakah an inhlan ni tur a ni. John White Head TH. Lewin chanchin ziaktu pawh khan kawng lakah Party intawka inhlan ta angin a sawi a ni. (“On their way to the Howlong Rothangpuia & Azim had met aparty of them Coming from Bengkhuaia’s village bringing the little girls with them,” While Head .p-233)
Hetia an la let ta hi Sebudar Muhamad Azim hian Rothangpuia lal inah a la thla a, Rothangpuia erawh remna leh intiamkamna siamin Howlong ramah a la kal kual viau dawn a ni. Chuvang chuan, Military/Sipai nawlpuiin Howlong ram, Tlawng ral kai tur pawh; Rothangpuia te palaina hna a la him zel theih nan Tom Herbert Lewin chuan General chu; a ni ti tlai turin a lo dil a. Rothangpuia hote palai a, an kal chhuah vek hnu hian Sipai rual vailian hi Tlawng ral chhak lamah sal man chhuah tur leh, thu intiam kamtir a lal tuk tlawm turin, khua tam tak tlawh tur an la ni. Mary Winchester la let tawh mah se, British Sipai ropui zia an la entir tlat lo.
Sipai rual Tlawng ral an kai : Dt 12th Feb, 1872 chuan Buarpui aṭangin an chhuk a, Tlawng ruam 2300ft-a thuk an kal a, 1300ft an kal tlang leh a, heta ṭang hian tlang pawng 1600ft an chuang chhuk leh a. Henglai hi chu Thenzawl ram a ni tawh ang, an inkulh ta a ni. Lianrikhuma leh Chawngmama bulah an inkulh a, helai aṭang hian Savunga leh Bengkhuaia te inkulhna chu ni 2 kal a ni a. Hei hi Serchhip vel/ Kawlri a ni tawh ang. Hengah hian - Mizo ho inremna siampui tur an lo kalkhawm a. Dt 15th Feb, 1872 chuan General chuan Patrolling party a tir chhuak a, Mizo hoin an lo dang a, sut tlang tur nge tih General an rawn zawh chuan, General chuan party chu a ko let a. T.H Lewin chu remna siampui turin a tir ta zawk a, hengho hi Bengkhuaia te unau tirh a lo ni reng a. Bengkhuaia te leh lal tam tak chu vailian biak tumin vai camp hnaih-ah an rawn kal a, dt 18th Feb, 1872 chu inremna sawi ni atan an ruat ta a.
Kawlri tlawh : Inremna den chhen chuan General chuan Major Mc Donald-a ho (survey party) chu Bengkhuaia khaw tlawh turin a tir chhuak a, zanah an lo inkhawmpuia an hlim ngiang a ni. Hnam lam an lo entir a ni mahna – (…an they had even been serenaded at night with sweet music. Lewin p- 286).
Tichuan dt, 20th Feb, 1872 chuan Hmuifang tlangah Survey Land Mark siam pahin Lalbura leh Zothawma khua Hmuifang tlangdung vela mi chu an tlawh nghal a. Hei hi a tira an target an han chhinchhiahna kha a ni, (Mawitlang) Hmuifang tlang.(J.White Head p-244).
Tlem lai deuh khan an lak letna hi sawi buai deuh a awm an ti a. Pu Lalhmuaka Historian-in a lehkhabua a sawi dan hi lo en chiang teh ang :
Lalhmuaka (History of Mizoram)1992. P127. Kawlri khua ni a tranna pahnih te chu : i) A mantu pa Chawma tupa, tuna Tlawng lui dunga awm hian nia a sawi vang a ni. Hei hi phehthlak a harsa hle ang. ii) Chin Lushai Land bu Map telhah khan, Bengkhuaia khua chu Kawlri a nih vang a ni. Hemi bu hi kum 1893-a chhut a ni a. He Map-a khua an tarlan eng emaw zat hi dik lo a awm a, pathum chauh sawi ila. (a) Aizawl hi ziah lan a ni a. Mahse January 1890 a din ani chauh si a, Mary Winchester la tura Vai an lo len kum, 1871 khan Aizawl a la awm lo. He vailen lai hian Lalburha chu Champhai lamah a awm a, a khua pawh Chhawrtui emaw Lungdup emaw niin a hriat e. He map-ah chuan Sesawng tih a ni. Pawibawia khua chu Selam a ni a,he map-ah chuan Khawruhlian lai vela dah a ni leh daih. Savunga khua pawh Buangtheuva khaw bul hmar lamah dah a ni, Thorang tlang/Buarpuia awm a ni si a.
Sailam khua nia ṭantute chu : i) Indo pui 11-na hma zawng kha chuan Sailam khua nia sawi a ni ṭhin a. Rev. Liangkhaia pawh khan Sailam khuaa thleng niin a ziak bawk a ni. (ii) Sapṭawng bu pakhatah chuan, he sap hmeichhe naupang an inhlanna hi Luite kamah (by the side of a stream) sawitu, Pu Ralkhuma MCS Rted. January ni 21 velah Mat lui hi stream tih tur a ni lo ang e. Lau lui hi chu tih theih chi a ni ang. (iii) He rammu lo hawng hmuaktu zinga tel ve Saikhawli chuan, “An lo hawng chu Sehnawh chhohah kan lo hmuak a,” a ti a. (Sawi chhawngtu Darchhunga, kum 87 mi) he an hmuahna hmun hi Sailam leh Sialsuk inkara awm a ni. Kawlri aṭanga inhmuah nan chuan a hla lua e, an lo ti a nih chu.
- C.Vanlal Ruaia
9862569310