Written by
Prof. H. Lalramnghinglova
MZU

Aizawl Smart City & Bawlhhlawh sawngbawl dan

Kan hriat ṭheuh angin Aizawl khawpui chu “Smart City” atan thlan a ni a. Aizawl Municipal Council pawh “Aizawl Municipal Corporation”-ah hlankai a ni. Chutih laiin Cemtral sorkar chuan khawpui bawlhhlawh sawngbawl nan sum tam tham tak a pe chhuak mek bawk a. Smart City hian tui hnianghnar, electric hnianghnar, internet hnianghnar, khawpui tihthianghlim leh bawlhhlawh paihna ṭha, mipui vantlang himna, mi retheite chenna in tlawm leh mipui hriselna leh zirna tih hmasawn te a huam a, hmabak a ko hle.

Boruak, tui, bawlhhlawh, bengchheng, hospital bawlhhlawh ang chi hi “Environment (Protection) Rules, 1986” hnuaiah dah a ni a. Chuti ang Project chu lo endik a, lo thlifim turin, “Environment Impact Assessment Notification 2006” a awm a, Category A&B-ah ṭhenin, Category-A chu Central chan a ni a, Category-B chu State/ UTchan a ni.

Kan ram dinhmuna Category A/B te chu, Railway (central), Quarry, Hydel projects, Paper industry, Oil & Gas, Airports (central), Industrial estate/ parks, Highways, Bawlhhlawh sawngbawlna, building projects & Townships etc te a ni a. Chuti ang project lian tham khawih dawn chuan “Prior Environmental Clearance” lak a ngai.

Mizoram State Level-a ngaihtuahtu tur chu Central Sorkar chuan April 30, 2015 kan Committee chhawng hnih a siam a. Pakhatna chu member pathum awmna “State Level Environment Impact Assessment Authority” (SEIAA) a ni a; pahnihna chu member panga awmna, “State Level Expert Appraisal Committee” (SEAC) a ni. A pahnih hian kum thum term ve ve a ni. Tichuan, Category B-in a khawih thil project chu SEAC hian a ngaihtuah phawt ang a, a thutlukna chu State Level Authority Committee-ah a thlen ang a, a rem tih chuan “Pior Environment Clearance” a pe thei ta a ni. Central-a EC lak ngai ṭhin chu, State level-ah a lak ve theih ta a ni.

Khawpuia bawlhhlawh (Municipal Solid Wastes) chu, chhungkaw in tina bawlhhlawh te, hotel, restaurant, office, dawr leh humdawnna hmun, thlai leh sa zawrhna, industry leh hospital thli leh bawlhhlawh te a huam vek a. Hetiang bawlhhlawh hi chi thumah ṭhen a ni a- 1. Thil dang ṭangkaina neia siam (recycling), 2. Ṭawih ral thei 3. Ṭawih ral thei lo te. Bawlhhlawh paih khawmna (garbage) leh hnah ro ilo te hi hal phal a ni lo.

Hospital thli leh bawlhhlawh sawng-bawl dan hi a hran siam a ni a. Mihring/ ransa taksa zai chu a hal ralna khawl (incineration) emaw, thuk taka phum tur a ni. Inzaina hmanrua chem te, hriau, palang (glass), inchiuna chu tihthianghlim (octoclaved) tur a ni. Damdawi thi tawh reng reng chu inceniration-a hal ral/ phum emaw tur a ni a; thisen kai la, puan, pan tuamna chu hal ral tur a ni a; pan silna thil tui leh chemical hman hlui ilo chu chemical-a kah/chiaha tuiluankawrah tleuh tur a ni. Hospital tinin bawlhhlawh dahkhawlna bawm chi hrang hrang an nei ngei tur a ni. Chungte chu- (1) Rawng eng plastic bag-a dah, incineration-a hal ral (2) Rawng sen bur/ plastic bag chemical-a sawngbawl (3) Rawng var/ pawl plastic bag (tihthianghlim/ chemical treatment pek) (4) Rawng dum plastic bag (bawlhhlawh paihnaa paih) te a ni. Hei hi State Pollution Control Board-in a enfiah ṭhin tur a ni. Tuna report-a a lan danin kan la zawm ṭha vak lo niin a lang.

Aizawl khawpui hi India ram khawpui 100 zingah fai lamah 39na niin tarlan a ni a, a chhuanawm fahran lo. A chhan chu (1) Tuihawk luankawr zawng zawng hi thil ṭawp tenawm tak tak a la ni reng a (2) Kan bawlhhlawh hi a hrawmhrawin a rimchhe em em a (3) Chenna in
aṭanga tui chhe paih hi kawng sirah a chik chhuak fer fur a (4) In chung aṭanga ruah tui pawh kawngpuiah a khawhthla a (5) In bulah vawk vulh leh ar vulh an tam a, tuikhur tui a tibawlhhlawh a (6) Ruah a surin khawlaiah tuihawk bawlhhlawh a luang dul dul a (7) side-drain mumal ṭha tak hmuh tur a vang a (8) Puipunna Hall leh Office-ah zunram thiarnaah meizial bung leh kuva chhakna-in a khat deuh vek emaw tih tur a ni (9) Vantlang inthiarna (zun in)-ah inchiuna bur ruak, damdawi bur ruak, plastic bur ruak leh hmun
ṭhenkhatah ek te nen a inchawhpawlh nuai a, a rim chhe hle (10) Zin kawnga inthirna/ ṭawngṭaina hmunah ek in leh zunin a
ṭawp em em bawk a (11) Kawngpui sira sa zuarho pawh saranga tuam lovin, vaivut leh tho bawm theihin an zuar a. Kan khawlai fai neih chhun chu Bawngkawn leh Sikulpuikawn inkar a ni mai awm e.

UD & PA-in bawlhhlawh paihna veng mipui nen ṭangruala motor regular taka a tlantir hi chu a ṭha viau mai. Tui sem dawna sms hman ṭangkai pawh a ṭha a, hei pawh hi a zuai leh hman tawh. Tui sem pawh hi kar khata vawi hnih sem tura tih kha keini veng (Ramthar - Ramhlun S)ah chuan vawi khat chauh sem a niin ka hria.

Aizawl Smart City atan rawtna han siam ve ka duh a (1) Electric wire hnawk zual zawng zawng hi lei hnuaiah phum vek ni se, hnathawktuten zanah hna thawk se (2) Tui in tur leh sanitation atana hman tur tui hnianghnar leh boruak thianghlim awm theihna tur siam belh ni se (3) In bula vawk leh ar vulh zawng zawng hi khawpui pawnah vulh ni se (4) In chung aṭanga tui khawhthlaktir hi pipe-in lak thlak vek ni se; kawngkama khawh thlaktir pawh pipe-in kawrah khawh thlaktir ni se (5) Khawpui chhung side drain zawng zawng hi siam ṭhat vek ni se (6) Kawngpui black-topping hi kum 5 tal daih turin luan ni se (Khawruhlian kawng khi 2001-a hawn kha a la ṭha rengin ka hria) (7) Khawlai leh kawngsira zun in/ inthiarna hi khawtlang mipui thawhpuiin thianghlim takin enkawl ni se (8) Kawngpui chep lutuka in sate hian zopa tlawmngaih chhuahin a tih ziaawm dan zawnpui ni se (compensation tel lovin, a lungrem etc. chu in neituten thawk thung se) (9) Kawng kama workshop zawng zawng hi khawpui pawnah sawn vek ni se (hei hian boruak (air pollution) leh bengchheng (noise pollution) a siam nasa hle (10) Laipuitlang tuikhuah khi a chim loh nan a chhehvel khi khawih chet loh ni se, tuikawng ṭha tak siamin, forest cover tihpun ni se (11) Kawng kama sa leh chawhmeh zuar hian bawm nei vek se, sarang pan chiin (polythin ni lovin) tuam/ khuh vek bawk se (12) City Car Park hi Tennis Court, Solomom’s cave, IOC chung etc-ah siam ni se. (13) Kawngpui sira rangva in la awm zawng zawng hi concrete in sak nan home loan pek vek ni se (14) Aizawl city zauh nan Zemabawk world bank road chhak lam khi ruahman ni se, in san zawng chu kawngpui aṭanga chhawng hnih bak sak phal loh ni se (15). Damdawi in hawng duh chuan khawpui pawn lamah vek hawn ni se.

Heng bakah hian, Aizawl khawpui chhung khawii lai lai emawa in sak poh kawngpui tizim lutuk chu Zopa indawrin insiamrem dan kawng dap ni se. Entir nan, Ramhlun veng Industry peng kawng kual lai tih zau etc. Veng tin/ School tin mual (playground) zawng zawng hi Chaltlang mual ang khian (phul lem ni lovin) Balu-a khuh vek ni se. Tuihawk luankawr zawng zawng hi a sir kil lung L-shape leh a chhuat phah cement tel lovin (a tah tawlin) rem vek ni bawk se. Side drain hi V-shape-in emaw leh, a awm sa zawng zawng hi hawn theih concreate slap-in khuh vek ni se (Bara Bazar ang hian) kawng a tizau dawn a ni.

Madhya Pradesh CM chuan Ministry of happiness siam a tum a (Mizorama awm zawk awm tak a ni), chutah chuan rorelna dik, khawtlang hmasawnna, culture leh environment humhalh te a tel a ni. India danpui Article 21-naah chuan, “Provide right to live in clean and peaceful environment” tih leh, Article-32naah, “...right to clean air and water” tih te a awm. Hei hi mipui chanvo dik tak a ni. “Smart City” chu “Clean City” a ni tur a ni.

A chunga tarlante khi duhthusam satliah mai a ni lo va. Sum awm ang ang pawt peng lovin, a hmanna tur dik taka hman a nih phawt chuan a theih vek ang a, Zoram Thar hmel lanna tur pawh a ni pah fawm bawk ang.

- Prof. H. Lalramnghinglova,

MZU