Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

KAN KAWTCHHUAH PAWIMAWH LENGPUI AIRPORT

Kawtchhuah hi kan pi leh pute khan an lo ngai pawimawh viau mai tih, Pi pu chhuahtlang hla phuahtu Liandala chuan kum 1978, December thla chhuak Thu leh hla-ah chuan hetiang hian pi leh pute kawtchhuah lungdawh chung chang a ziak a; Hman lai kan pi leh pute kawtchhuahah chuan pasalṭhate leh thangchhuahte hriatrengna lungdawh a awm ṭhin a. Khawthar kai hlim pawhin lung an dawh hman zel ṭhin a ni. Lungdawhah chuan selu leh ramsa lu tam tak an tar tlar a, chutah chuan chhuar angin thingpum an ṭawn khamphei a, chutah chuan an tar phei tuar ṭhin. Puan hlap thar hlak, belmang, insathahhnehna anga hnawih han nuau an zar bawk a, Diarṭial an zam a, thangchhuah puante pawh; tin, a lai banah zu bel a letlingin a mawng do pawhtirin an tar a; vakul chang, tawn atana siam, an ropui nia an tawn chu an tar tel bawk a. Lungdawh chu leihkapui ang, thingpum thil phah khah a ni a, a chhuat laiah chuan talhkhuang pathum lai, (Thing uipum tiat aia te, Vawk thleng anga ker, khuang anga vuak rik) a vuakfung nen an dah a, mitthi khuang atana tih a ni.

Kawng chhak lamah lungphun eng eng emaw ziakin an phun tlar bawk a, lungdawh chu kawng thlang lamah kawng an indawh a ni. Kut hian chhawng an hnawt a, mitthi chhungten lungdawhah buh lum leh sa fawngah an hung a, chu chu bar khat lek lekin an ṭham a, sa nen an inbarh a, chu chu nula leh tlangval chin an ni ber. Pa hote chuan zu an in a, an chài bawk a. Khuaa mi zawng zawngin in lamah sa ei tur an nei vek a, kut ni vang thla chu Mizo hlim ber ni a ni' tiin. Heta ṭang hian kawtchhuah ropuina leh hlutna pawh kan hrethiam thei mai awm e. Vangchhe hmuna Kawtchhuah Ropui ngei pawh hi a chanchin kimchangin kan hre lo na a, vawiina kan hmuh theih chinah pawh hian a ropui ngawt mai.

He kawtchhuah ropui hi Vangchhe khua luah hmasatute kawtchhuah ni ngeia hriat a ni a, tun hmain helai hmunah hian khaw lian tak a lo awm tawh a ni ang, tih a rin theih. Lungdawhte hi a tlara phun a niin khaw chhak lamah hmun hnihah awmin; khaw tlang lamah hmun khatah lungphunte hi a tlara phun a ni bawk a, chhinchhiah theih chinah heng lungphunte hi 257 chu la awmin hriat a ni a, khawthlang lama phunte chu hmuh tur a awm tawh meuh lo thung. Heng lungphunte hi AD 1450 – 1500 inkar vela awm tawh nia hriat a niin, a chhak lawkah ralven buk pawh panga lai a awm bawk a, chu'ngte chu lung banga ker khuar an ni.

Ziaktu ṭhenkhatte chuan Vangchhe khua hi AD 1888-a Sailo lal Thawmpuia din niin an sawi a, Zoram buaiah khan Vaphaiah khawm niin kum li zet an awm hnuin kum 1972-ah an hmun ngaiah let lehin, vawiin thlengin mei mit loin an la awm ta reng a. Thawmpuia Sailo luah hma hian luahtu an awm ngeia hriat a niin, kum eng zat nge an lo luah tawh tih erawh hriat a ni lo a, Hmar hoin an luah ngei tawh nia hriat a ni. Kawtchhuah Ropui aṭang hian kawng peng paruk a awm a, khawchhak lamah Tiau lui pawhin kawng hnih chu a kal a, chu chu Pipute lamlian tih a ni. Chhim chhak lam hawiin kawng pakhat chu kalin kawng pakhat leh chu khawthlang lamah kalin, kawng pakhat chuan hmarthlang lam hawiin a kal leh bawkin kawng rukna chuan hmar lam hawiin a kal leh bawk a. Heng kawngte hi ‘Pipute lamlian’ tiin emaw ‘Mirawng kawng’, ‘Vai lamlian’ tih leh ‘Mitthi kawng’ titea sawi a ni ṭhin. Hmun ṭhenkhatah chuan a chhuat leh bangah lung rem a niin, remchang laiah chawlh hahdamna tur remchang takin lungrem a awm bawk. Heng kawng pawimawh tak tak intawhkhawmna hmun a nih avang hian The Great Convergence Point tih a ni nghe nghe.

Kawtchhuah Ropuia lungphunahte hian Mizoin ro thila kan neih; Ṭhi, Darkhuang, Fei leh Phaw, Tavung, Thing thleng, Ramsa chi hrang hrang leh, Sava chi hrang hrang mai bakah Sangha lem te Tuthlawh, Hrei, Vaibel, Tuibur leh Samkhuih lem chenin an ziak a, mihring lem chi hrang hrangin an ziak bawkin heng milemte hi a páwng veka ziak a ni nghe nghe. Hetiang taka hmun pawimawh a nih avang hian ram pawn aṭang leh ram chhung aṭangin, tlawhtu mi chi hrang hrang an kalin vawiin thlengin tlawhtu an la awm reng a. Kum 1985 aṭang phei kha chuan Art & Culture Department-in an humhalh ta a, khawih chhiat leh tihhmelhem khap tlat a niin, Vangchhe YMA te ngei pawhin kum 1993 aṭang khan, he lai hmuna lungphunte hi laksawn leh tihhmelhem phal loin an veng tlat tawh nghe nghe a, a lawmawm hle.

Kawtchhuah hi kan pi leh pute hunlai aṭang tawhin ngaih pawimawh leh ngaihhlut a lo ni tawh ṭhin a, tun hunah erawh chuan chutianga khaw malin kawtchhuah a neih pawh a lo rem tawh meuh loin, thil ṭul tak a nih theih lohna tur pawh a awm thei ang. Khawvel a changkangin kawng hrang hrangin hma a sawn chho zel angin Mizoram ngei pawhin kawtchhuah pawimawh tak tak kan nei a: Assam lam aṭangin Vairengte khuate, Tripura lam aṭangin Kanhmun khuate, Manipur lam aṭangin Khawkawnte leh khawchhak lam aṭangin Ṭiaute hi kan kawtchhuah pawimawh zualte an ni a, a ram pum huapa kawtchhuah pawimawh ber chu Lengpui Airport hi a lo ni ta a. Tun hma lama khawbilin kawtchhuah an neih angin tunah chuan Lengpui Airport hi, kan zavai tana kawtchhuah pawimawh ber chu a lo ni ta a ni. Kawtchhuah hmel lan dan aṭangin a khaw neitute dinhmun tur pawh a hriat theih ruak angin Lengpui Airport hi, kan zavai hmel lanna a nih theihna lai a awm ve bawk avang hian a pawimawh hle a, neitu thinlung pu chunga kan enkawl pawh a ṭul hle.

Khawvela Airport ropui bera sawi ṭhin chu Singapore Changi Airport hi a ni a, chu chu Singapore hmel lanna pawh a ni. Changi Airport hi Skytrax World’s Best Airports Rankings 2023-ah chuan Singapore Changi Airport chu khawvela airport ṭha bera puan a niin, ṭum riat lai chu a ber hi a hauh tawh nghe nghein ka hria. Khawvel ram hrang 195 zinga airport ṭha ber neitu nih chu thil ropui leh lawmawm tak a niin, a ram mipuite tan phei chuan inchhuanna tham a ni ngei ang. August 9, 1965 aṭanga Malaysia aṭanga indangin mahni kein an lo ding ve ṭan chauh leh ram lian lo tak, 728 SqKm emaw lek a ni tak nain hetiang taka an kawtchhuah (airport) a han ropui thei mai hi, khualzin mite tana Singapore tlawh chakawmna chhan pakhat pawh a ni.

Changi Airport hian danglamna tak a nei a, khualzinte tana harsatna engmah a awm loh mai bakah huan mawi tak tak a awmin intihhlimna turte, swimming pool, movie theatre leh Phengphehlep huante thlengin a awm a, airport ringawt khian 13 Sq. Kms vel lai a awhin a hmun leh hma hi a fai ṭha em em bawk nghe nghe a. An kawtchhuah ringawt pawh chuan khualzinte a hip theihna turin Singapore sorkar chuan a theihtawp a chhuah a, sum leh pai tam tak an lakluh theih phah bawk a. Sawi tur a tam thei mai.

Mizoram kawtchhuah pawimawh leh hlun ber lo ni ta; Lengpui Airport leh Changi Airport khaikhin rual chu ni lo mah se la, keini pawhin tun dinhmun ringawt ang lo deuha hmasawnna kawng chu kan rap ve thei ngei tih hi kan hriat a ṭha a, tunah Airport Authority of India (AAI) kuta hlan emaw, Adani Group kuta hlan chungchang sawi rik a han awm a, a ṭha zawk e tiin emaw, a ṭha lo zawk ang tia sawi ka tum lem lo nain, kan kawtchhuah pui ber hi chuan hmasawnna kawng zawh a mamawh hle tih chu kan hre tlangin a rinawm. Kan hmel lanna pawimawh tak a ni tih hi kan zavaia kan hriat tlan a ngai a, tun aia changtlung zawka kan buatsaih hi a ṭul takzet a ni. Khualzinte tana chawlhna nuam zawkte, an mit la thei tura a hmunhma cheimawi leh a kawng leh chhehvel chei hnumte hi, thil tih harsa lo tak leh sum leh pai pawh hautak lo taka kan tih mai theih tur ni pawhin a lang. Heng zawng zawngah hian a neitu thinlung pu chunga hmangaihna kan lantir a pawimawh hle.

Aizawl khawpui nena a inkar kawng ringawt pawh hi a theih hram chuan lirthei tana tlan nuam deuh zawk turin enkawl ila, kawngkama thing phunte pawh uarin khualzinte tan zo thlifim dawn paha hahdam taka an awm theihna tur leh, an rawn kal nawn fo chak theihna turin ngaihtuahna i han hmang ang u hmiang.

- Mahmuaka Chhakchhuak