KA PA, REVD DR CHUAUṬHUAMA KHA
"Matê-i hi a hmêl a ṭha ti lo chu kan vêl ang, Nagalakshmi pawh chhuah Lalramzauvi hi A hmêl a ṭha ti lo chu kan vêl ang,
Hmul thep pi hrâm nû chèri hi
A hmêl a ṭha ti lo chu kan vêl ang"
Ka nu leh pain kum 10 zet min nghah hnu, kum 1984-a ka lo pian hnua ka pa min awihna hla aṭang hian ka pa hi ziak mi a ni nain, hla phuah mi chu a ni bik lem lo tih hai rual a ni lo! Mahse, tu te phuah sa emaw ring mai lova ka puala mi awihna hla a phuah hi ka bengah chuan a mawi ber reng mai. Ka nu leh pa te hian an inneih aṭanga kum 10 hnuah chauh fa hmel an hmuh avang nge ni dawn, lawmpuitu an ngah ve em em a. Hming phuah tur rawn rawt pawh an tam a ni awm e. Hming pakhat an rawt, ka pain a sawi nawn leh ṭhin chu 'Tlânglawmi' tih hi a ni a (‘lawm’ tih lai hi ‘ka pass min lawmsak rawh’ tiha ‘lawm’ anga lam tur). Ka pa khan a duh vak lo aniang, ka nu hnenah "Tlanglawmi tiin an lam sual fo ang" a ti a. 'Lalramzauvi' tih hi amah ngeiin lungsi takin a sa ta a ni.
Ka nu leh ka pa hian an inneih hnu lawk khan ka pa u fanu Zohmangaihi, Primary School naupang chu an hnena awm turin an la a. Hmeichhe naupang fel leh lehkhathiam thei tak a ni. An duat em em a, an bulah pawh an muttir thin. An phak ang tawka fanu ang tak taka an enkawl chhoh mek laiin khawsikpuiin a damlo a, a boral zui ta mai a. A boral hnu lawkah a exam result a rawn chhuak a, 1-na a lo ni nghe nghe a, an tuar em em a ni. Tun hnu thleng hian a chanchin hi min hrilh fo thin.
Beisei phak tawh loh hnua ka lo pian ve vang nge an neih chhun ka nih vang, ka pa khan a theih tawp tak meuhin min duat ve a. Bangalore-a kan awm lai te khan, ka damsam lovin vur ka ngen a, ka nuin ei a phal loh ṭum te khan min leisak a, min pe ru ve ngat kha a nia.
Bangalore-a a BD zir laia amah leh a zirpuiten an sawi ṭhin, a lehkha zir ri aṭanga kan lo thiam ve ‘aleph, beth’ (Hebrai alphabet) hi chu hman ṭangkaina tur nei em em lo mahila ka la hre bel ve tlat reng chu anih hi!! U Liansangpuii (d/o R.Tlanghmingthanga, Venghlui) hi Bangalore-a kan awm lai khan lehkha zirin kan hnenah a awm ve ṭhin a. Ani pawh khan Grik leh Hebrai alphabet kha chu ka pa lehkha zir ri aṭang khan a lo thiam ve kha ania, la thiam ve reng tak ang maw!
Lehkhabu ngainat lamah hi chuan ka pa hi ka chhun ve ṭhin hle a ni awm e. Chet felah pawh tet lai chuan a hnung ka zui a ti ve ṭhin a. Book shelf aṭanga lehkhabu lak chhuah te hi en zawhin a awmna ngaiah ka dah ṭha leh thlap zel a ni awm a. Tun hnuah ka indah fel thlip thlep tawh loh avang hian min hauh nan a hmang ta fo a, "I tet laia i chet fel theih ṭhin nen, chet felah i tet lai i tluk lo" min ti ṭhin.
Cambridge-a kan awm lai khan, kar tluanin College-ah leh in lamah lehkha zira a buai ṭhin avangin, Inrinni emaw Chawlhni emaw hi chuan chhungkuain Park-ah te min kal pui a, 'hot dog' hi tui ka tih em avang khan min leisak ṭhin a, chhungkua khan nuam kan ti ve em em ṭhin. Thlalak hi a uar em em a, kei lahin nin chin kha ka lo nei ṭhin a. Mahse khati taka thlalak a uar avang khan naupan lai thlalak ngah ve pawl tak chu ka ni ngei ang. Camera hmaa han din vel erawh hi chu zei lo min ti viau ṭhin!
Lungleia kan awm lai khan ui vulh ve kha ka chak a. Ka pa hi ran ngaina mi a ni lo ve khawp mai si. Mahse ka duh miau avang khan a ṭhiante uite chu kan han la a, a hmingah 'Daisy' tih ka phuah ta a. Kan han chenpui takah chuan kei ai khan ka pa khan a duat zawk a. Zing leh tlaia a chaw ei tur te pawh kha a siamsak ta zawk ṭhin a. Mahse chhuah kan phal loh avang khan ‘a khawhar hmel’ tiin a khawngaih tlat a, a bial fan pahin a unaute bulah a va dah kir leh ta ringawt anih kha.
Durtlanga kan awm lai khan Middle School leh High School ka kal a. Leitan aṭanga ATC thleng kea haw kha a ngai ṭhin a. Kawng siam ṭhat hma a ni a, lei min kha a tam em em ṭhin. Middle School ka kal laiin tlai khat chu Durtlang kawng a pin avangin ka pa hian min rawn lam a, Bawngkawn thleng bus-in kan chuang phei a. Bawngkawn aṭangin kein Greenwood Hospital chhak lam tlang pangah kawng inzawn chawp deuhin kan chho ta a. ATC tlang pangah kan chhuak chho a. Khami ṭum te khan nihliap dum hi a hawl a, kan kalna tur kha a endik phawt zel a, thlamuang takin keiin a hnung ka zui a. In kan thlen meuh kha chuan khua a thim tawh hle a ni.
Ka pa hi ka chhunna bera ka nu pawhin a sawi fo ṭhin chu, mi biangbiak kan thiam lo leh lehkhabu kan bih ngut ngut ṭhin hi a ni a. Kan ina lo leng lutte lo dawngsawnga lo chhawn ṭhintu ber chu ka nu hi a a ni a, kei chu ngawi reng hian ka lo awm ve mai zel. Vawi khat phei chu ka nuin, "I pa nen in inang em mai, rawn leng lutte hi lo biak nachang hriat ve tur, 'In lo leng a ni maw? In dam tha maw?' te lo ti ve ṭhin la," min ti a. Kei lah pek chuan, "An dam a, an rawn leng alawm le," tiin ka chhang a. Ka nu ngaihdan kha chu a ni lo khawp mai a. "Mi biak nachang pawh in hre lo, in pafa hi,” min ti ta erh a.
Ka pa chanchina sawi lan khat deuh tur chu ‘ei rawng a bawl thiamzia’ hi a ni. Ka pa dal (dailuah) siam hi tui ka ti bik em em ṭhin. Eng eng emaw hi a pawlh a, a rim a tuiin ka hawp kuang kuang zel. Jail-a a tan lai khan rawng a bawl ṭhin a, “Tui an ti thei ve lutuk” tiin a jail tan chanchin min hrilh hian a sawi tel ve ziah ṭhin.
Ka tet lai khan purunsen hi ka ei duh ngai lo a, ka nu hian artui min kansak hian a telh ṭhin a, ka thlang chhuak leh vek ṭhin a. Tlai khat chu ka nu kha a chhuak a, ka pain purunsen tel lo khan min kansak ta a, thiam kha ka’n ti em em khawp a. Ka nu lo haw hnenah chuan, "Ka pa chuan purun tel loin artui a kang thiam" tiin chhuang deuhin ka lo hrilh a. Suzi siam dan te, arsa kan dan te, sarep bawl siam dan te hi ka puitlin deuh hnuah phone hmanga ka pa min zirtir a ni. Ka nuin a sawi fo ṭhin pakhat leh chu, ka pa hian zawngṭah ziah hi a hnehsawh tih leh chhuat (thingphel chhuat) hi a nawt tle thei em em tih hi a ni. Kei chuan a chhuat nawt hi chu ka hmu ve ta lem lo a, zawngṭah erawh hi chu kan ziat dun fo mai.
Ka pa hian fiamthu a duh ve thei ṭhin khawp mai a. Kutchuk lian ve angreng deuh hi a pum sir vei lamah hian a nei a, ka tet lai khan mak ka ti ṭhin a. Vawi khat chu eng vanga awm nge tih ka zawt a, “Sakei min hamna anih hi,” tiin min chhang nia. Ka nu leh pa hian kum 10 an inneih hnuah min neih chauh avang hian thu mak deuh deuh thang kha a awm leh zeuh ṭhin a, ka pa hi ka hrilh ṭhin a. Vawi khat chu ka pa hian, “Kawng sira vai fa kan chhar che alawm i nih,” min ti a. Ka nu in, "Dawt dawt hi hrilh ṭhin lo teh," a rawn ti rang khawp mai!
Ka pa hian article te, lehkhabu te ziakin a study room-ah hi chuan a hun tam zawk hi a hmang thin nain, chhungkuaa TV en ho hun hi kan nei ṭhin a. Wrestling hi kan en nasat ber a ni hial ang. Wrestle Mania phei hi chu kan hmaih ngai lo. Internet awm hnu phei chuan a chak zawk hi a lo en lawk ṭhin a. Arirang channel a awm ṭhin lai te khan serial pakhat zan dar 7-a an tih chhuah ṭhin hi kan en ngei ngei bawk. Home-work ka ti emaw lehkha ka lo zir emaw anih pawhin, zan dar 7 a rik chuan ‘break’ min pe a, min rawn koa kan en dun ziah ṭhin. Chu serial chu darkar chanve a chhuak a, a zawh hnuah kan hna kan thawk chhunzawm ve leh mai zel.
Computer te, laptop te a awm hma kha chuan ka pa hian a article leh lehkhabu chhuah tur ziah nan hian typewriter a hmang ṭhin a. Typing School-ah a kal lo a, amaha inzir chawp a ni a; a chhu rang em em tho a. Ka en reng ṭhin a, school chawlh lai phei chuan a office hlan te hian ka lo inzir ve ṭhin. High School ka rah hnu khan kuta a ziah sa te hi hna a kal lai te hian ka lo chhutsak ṭhin a. “I chhut peih phawt chuan phek khatah Rs.1/- i hlawh dawn nia,” min ti a. Kar tawpah ka phek chhut zat aṭang khan hlawh min pe ṭhin a. Inrinnia ka nu nen kan bazarin comics bu lei nan ka hmang ṭhin a, ka hlimpui ve hle ṭhin. Computer a neih hnu pawh khan han chhutsak zeuh zeuh kha ka nei ṭhin. Mahse hlawh kha min pe ta lem lo a.
School exam dawn apiang hian Lunglei aṭang tawh khan Parker mechanical pencil, Cambridge-a a lei tawh, a roh em em hi min hmantir ṭhin a. Exam tur thiam emaw thiam lem lo pawh ni ila, kha pencil ka ken kha chuan ka ngaih hi a ṭha em em ṭhin. Exam zawhah erawh chuan ka pe let leh ziah ṭhin. Kha pencil kha a la dah ṭha rengin ka hria a, a study room-ah a awm ka ring, remchang hmasa berah la zawn chhuah leh ngei tur a ni.
MBBS ka zir lai khan beidawn chang te, har tih em em chang te ka ngah ṭhin a. Exam dawn zingah hian phone-in kan inbe ṭhin a, ani khan ATC-ah office a lo thleng hman tawh ṭhin a. Phone-a inbiak pah chuan ka in exam dawn apiang hian min ṭawngṭaisak ziah a ni. Min ṭawngṭaisak zawh hi chuan rilru nuam deuhin exam-na hmun ka pan ṭhin. Phaia lehkha zira College ka luh hnu khan mobile phone te a awm ta bawk nen, ni khatah vawi khat tal min rawn call ngei ngei ṭhin a. Ni tin a aw hriat te kha a lo va hlu tak em!
Ka pa khan mut rei hi a phal ngai lo hrim hrim a. Mut hma leh thawh hma policy hi ka zawm chhunzawm ta zel a ni. School kan luh lai te khan han mut rei hi ka chak ve ṭhin a. Exam kan zawh tukah hi chuan ka mut rei hi a phal ve ṭhin a, zing dar 7 thleng ka mu ve thei ṭhin a ni. Chutiang hunah pawh chuan dar 7 pelh thlenga mut erawh chu a phal ngai chuang lo. Dar 7 a rik hi chuan min rawn kai tho hrim hrim zel.
Ka pa hi chu engkim ka hrilh ngam, thu chhia thu ṭha pawh ka hrilh ṭhin a ni a. Hauh ka ngaih hunah min hau a, zilh ka ngaih hunah min zilh a, thurawn ka lak duh lahin puitling takin kil tin aṭanga ngaihtuah chungin min chhang ṭhin a. Eng emaw hun pawimawh a awmin ka Bible chang chhiar tur te ka zawt a, history lam ka hriat duh lahin ka zawt phawng phawng a, a thiam leh hriat ang tawkin min hrilh ṭhin. Mak ka tih ve deuh ṭhin chu, eng pawh hi zawt ila a hriat chinah hi chuan mi hi a hrilh chiang ṭhin hle a. Ka rin ai daih hian thil ṭhenkhat hi a lo hre chipchiar ṭhin. Hna ka thawh hnua min hrilh fo ṭhin chu, "Dik tak leh taima takin i hna thawk la, chumi avanga hawtu che an awm anih pawhin dika i hriat chu kal tlangpui zel ang che," tih hi a ni. Mi pa te chu tluk hauh lo mah se, Pathianin a fanu ni tura min piantir leh ka pa a ni hi ka ngaihluin vannei ka inti em em a ni.
Ka pa hi inla pa ve deuh anih avang khan a nawm lohna te pawh hi a tam zawk hi chu min hrilh lem lo ṭhin a. A lo inentir hnua hriat chauh changte ka nei ṭhin. Mahse nikum lamah kha chuan inentirpui zeuh zeuh kha ka nei ve ṭhin a. January ni 4-ah pawh khan, “Ka ṭha e, ka ngaihtuahawm lo e,” tih kha min hrilh leh ṭhin a. Ebenezer Medical Center Casualty-a Doctor duty mipa khan, “Ka pu, i awm dan hi i hrethiam em?” tia a zawh khan, “Aw hrethiam e. Niminah internet lamah ka lo en a” tiin a chhang a. A laptop-ah January ni 3 tlai dar 5:51-ah khan “Symptoms of Heart Attack” tih a en a lo ni a. A rukin lo inringhlel mah se a tukah pawh kei leh ka nu bulah ngaihtuahawm ang khan a lang duh lo a ni. A lo pachang mang e aw tiin ka ngaihtuah let a. A boral dan hi amah zawt ila, a duh dan tak anih ka ring. Bawihsawm emaw buaipui ngai miah loin, hahdam takin a kal a.
Khawvel hi chu kan khualzinna ram ani a, tumah hi cham hlen thei kan awm lo a. Pathianin hun a tih tawh chuan la inngaiin la inthlahlel em em mah ila kan dan zawh rual a ni si lo. Ka pa ngei pawh hi ni khat chauh tal enkawl chu chak hle mah ila, natna awm tawh lohna hmunah he khawvela a awm laia a rawng a bawl ṭhin LALPA hnenah hlim takin a awm tawh a. Kan chhungkuaah a hmun ruak hi chu a zau hle mai, mumang ang la tih rum rum chang lah a tam, ka ngai ngawih ngawih a, kan thinlungah a nung chhunzawm reng zawk dawn ta anih hi.
A boral hriaa Damdawiina rawn kal te, min tawrhpuia, a hun hnuhnung min hmanpuia rawn kal zawng zawng te, khaw dang leh ram danga ka pa sunna hun lo hmang ve zawng zawng te kha Van atangin a rawn hmu ngei awm si a, phu lo a inti ve ngawtin ka ring a ni. Kan va lawm em! A tawp berah chuan, ka pa thihna hi a thlawn ni lo se. Kohhranah te, khawtlangah te leh chhungkuaah te rah ṭha chhuah thei zawk hlauh se tih hi ka ṭawngṭaina a ni a; amah hmangaiha min uipuitute hian a vei em em ‘dikna’ hi ram leh khawtlangah chawisang zel bawk ila tih hi ka sawi lang leh hram duh a ni e.
- Dr. Elsa Lalramzauvi Pachuau