Mizoram Sawrkar vs Kuhva Rah Smuggling
Kum a han thar a, Zoram mipuite’n tun hma zawng aia kuhva rah ngaihven lo thei lovin Mizoram sawrkar, a bik takin kan Home Minister chuan hma a la ta a nih hi. Mi nawlpui chuan, hetia sawrkar meuhin tha thar diaia kuhva rah tawlhrûk a buaipui takah chuan, rei rial lova hmet mit mai tura ngaihna kan nei thei a. Vaibelchhe nuai tel chet velna kuhva rah tawlhrûkna hi, chuti maia hmeh mih theih a nih lohzia, mihring inhnamhnawih tamzia leh ṭanrual ṭhatzia, India ram lailia vai sumdawng liante hial an rawn inrawlh thûkna hi, Zoram mipuite hian kawi kâwm thin ang ṭhapa kan do a ngai ta a nih hi.
Eng vangin nge dân lo khera kuhva an tawlh – Dân anga kuhva rah hi tawlh theih a ni a. Custom lamah chhiah pêk mai tur a ni. Mahse, dân anga kuhva an phurh hian chhiah tam tak an chawi tlat avangin, dân lo anga kuhva an tawlh hian khawi khawiah emaw pawisa han chawi ve bawk mah se, chhiah an pêk aṭanga chhut chuan tlem tê a lo ni ta a. Chu chu kuhva rah tawlhtu tak tak, vaiho duhthusam a lo nih tak si avangin kuhva rah hi dân lo angin an tawlh ta hum hum mai a lo ni! Chu chuan kan ram economy mai ni lo, India economy thlenga a nghawng dan pawh kan thlirho dâwn a ni.
Ramria buaina leh harsatna – MNF hun laia Home Minister Pu Lalchamliana’n tun hnaiah Zonet kal tlangin, “Ni e. Sawrkarin a tiṭha tawk lo tih chu ka pawm. Amaherawhchu, harsa ve deuh chu maw, ṭiau ral an rawn thleng a, JCB an hire a, ṭiau aṭangin Mualkawiah nge Zoteah nge, zan khat thil thu lekah kawng an sial a, a tlang zung zung a, hmun riat hmun sawm dawn laiah a tlang zung zung mai a ni, an ti a, har ve deuh chu a ni,” tiin, Burma aṭanga kuhva tawlhtute hmalak dan min hrilh a. Kuhva tawlhtute hian an ti mai mai lo tih a lang chiang hle. Pu Chama vek hian, “Kuhva hi a har khawp mai a, amah ringawt hi illegal items a ni hran lo a, Kuhva kha a ni mai a. Kuhvaa sumdawnna hi a hriate chuan a rei tawh fu a ni an ti a. Kuhvaa sumdawngte khi political party hrang hranga a hruaitu lawkte an ni, an ti a ni,” tiin min hrilh bawk.
Heta ṭanga lang chiang leh ta chu, kuhva tawlh chungchangah hian mi lian leh mi thil tithei tak tak an inrawlh nasa hle tih hi a ni. Kuhva tawlhtute han taimakzia, kalkawng an zawh thui peihzia lo tarlang ta ila. Zokhawthar–Champhai Zotlang hel kawng – Rabung–Saichal Road – Lungpher – Buhban – Chalfilh – Vanzau – Khanpui – Hmunnghak – Seling – Aizawl – Kolasib–Vairengte a ni duah mai a ni. Hei hian Mizoram sawrkar hna hautakzia min hmuhtirin, kuhva rah tawlhrûk hi thil té tham a nih lohzia leh thapui thawh tak meuh meuha do ngai a nihzia a lan chiantir hle. Chutih mêk laiin Mizorama kuhva chingtute’n kum tin cheng nuai sang tel teh meuh an lo hloh ve reng bawk.
Sum leh paia hlawkna – Tripper pakhat hian kuhva rah bag 60 a phurh hian, truck neitute kutah cheng 222,000 vel a lut phawt a. Heta ṭang hian khawi khawiah emaw pawisa chawi a ngaihna apianga pawisa an pêk hnuah pawh, a tlem berah cheng 50,000 chuang chu truck neitute hian an hlep ta hrim hrim tihna a ni a. A hlawk zual leh tihfuh ṭum phei chuan vawi khat tlanah cheng nuai 1 dâwn hlep a neih theih tihna a ni. Hei pawh hi Kanghmun leh Vairengte inkâra kuhva rah phurh man chauh a la ni a. Zokhawthar aṭanga Vairengte inkârah, truck ke 12 nei tlantirtute phei chuan, vawi khat tlanah cheng 147,2000 dâwn hlep an nei thei tlat! Hei taka hi lirtheia eizawng Mizo tam takin an nep phal ngang lo va, man huamin kuhva hi an tawlh leh nge nge ṭhin a lo ni!
Indona thleng mêk chu – Tunah hian Zoramah indona lian tham tak, silai leh râlthuam hmanga indona ni lo a thleng mêk tih kan hria em? Sawrkarin chak taka hma a lak mêk lai hian, smuggler lamin engtin nge sawrkar hmalakna an do let ve thung? Entirna pakhat han tarlang ta ila. Tahrik ni 14, 2024 khân Champhai check gate-ah thil thleng a awm ta a. Truck tam tak dân lova bungrua leh kuhva rah phurtute kirtir an nih laiin, truck 11-te erawh kir duh lovin a tawpah Home Minister hriatpuinain gate hi paltlangtir an ni ta a.
Mipui nawlpui hriat tura Social Media lama thu a lo irh chhuah meuh chuan, sawrkar demna thawm a lian ta hle! A chin chhuaka thil awmzia hre lo tân phei chuan, Mizoram sawrkar hian thlei bik neiin ro a rêl ṭan der a tih loh theih loh. Mahse, thil awmzia erawh mipui hriat turin han tarlang ta ila. Dân lova bungraw tawlhrûk zingah, mipui mamawh ei leh bar; sikret, nepnawi hrang hrang, bawngsa ṭin, sangha ṭin, thuamhnaw etc leh kuhva rah an awm ta a. Kan rama kut hna thawktute’n an thar chhuah loh, mipuiin kan mamawh si; ei leh bar thil leh kan rama kan thar chhuah leh eizawn nâna mi tam takin an hman, kuhva rah hi khaikhin chi a ni em?
Kuhva rah phurtute kirtir an nih laiin, mipui mamawh phurtu truck 11-te kal tlangtir bik an ni hi, engtin nge mipui lamin kan ngaih tak le? Kan rama kut hna thawktute eizawnna tichhe pha khawp kuhva rah leh, ni tin mamawh bungruate hi khaikhin chi niin an lang lo. Tin, kan sawrkar hian vawi khatah engkim a bitum nghal thei lo a. A tahtawl zela hma a lak loh chuan, zawh loh nghawngkawl a inbahtir tihna a ni ang a. Danglamna thlen khawpin hma a la thei ngai lo ang. Kuhva rah chinna khuaa mite’n kuhva rah tawlhrûk avanga kum khata an sum hloh zat hi, cheng nuai 2000 chuangte a nih thu kan hria a. India ram hian kuhva rah smuggling avang hian kum tin cheng vaibelchhe 15,000 chuang a hloh bawk! Chuvang tak chuan, heng ni tin kan mamawh bungrua leh kuhva rah hi khaikhin chi a ni lo tih; mipui pawhin kan hriat a pawimawh hle.
Indona hmanrua chu – A nih leh eng vangin nge he thil thleng hi remchang taka Social Media lamah thehdarh a nih tak chiam mai? Hei hi kuhva rah smuggler leh Mizoram sawrkar indona kaihhnawiha thil thleng a ni tih hre lo tân chuan, thil thleng pangngai ve rénga ngaih mai tur niin a lang. Mahse, smuggler lam hian thiam takin Social Media an hmang ṭangkai a ni tih kan hriat thiam a pawimawh hle. Anmahni lamin an inhriat miah loha Smuggler lamṭang zawnga thu chhuah ṭhin zingah, ziaktu langsar pawh an awm hial a nih hi! A theih ang angin Mizoram sawrkar, a bik takin Home Minister leh a hote chirhthehna tur leh hmai balh theihna tur zawngin Smuggler lamte hi an hmanhlel dâwn a, hmanhlel tak tak pawh an tam a nih hi! Chu tah tak chuan mipuite hi thuthang dikhlel (disinformation) lakah kan inven thiam a, Mizoram sawrkar kan ṭan tlat a pawimawh dâwn ta hle a ni.
Kudam leh Dept inkâra harsatna – Champhai leilet (WRC) hmun ṭha pui puite chu, Agriculture kaihhnawih ni hauh lo kudam sak nân an hman nasat êm avangin kum 2022 khân, heng kudam sak hna titawp turin sawrkarin thupêk a chhuah hial a nih kha. Mahse, sawrkar thuchhuakte hian ngaih pawimawh leh zawm an hlawh lo hle. Tichuan, heng kudam-te hi Burma aṭanga kuhva rah tawlhrûk dahkhawm nân an hmang nasa ta a lo ni. Pu Lalchamliana vek hian, “Mahse, an sawi ang kha a lo ni hauh lo mai a. Kudam-a mi an kaltir a, ṭiau ral aṭangin an la lut pah zel a. Kudam kha a phai thei lo a, chu lai chu a buaithlak ta a. Central-in na deuhin min rawn nawr a, Assam sorkar paw’n,” tiin, heng kudam-te hman an nih dan min hrilh chiang hle.
Kuhva tawlhrutu an man pakhat chuan, “Champhai leh hmun dang (danga) kudam-ah kan dah erh urh a, in man si lo a. Sum leh pai sênga kan phurh veleh eng ngati nge min man ve ziah?” tiin thuneitute a chhuahchhal a! Hei lo leha thil buaithlâk awm leh ta chu, Force lam leh Custom Dept inkâr thu hi a ni. Force lamin kuhva rah tawlhrûk an mante hi, Custom Dept. hnenah an hlan chhawng leh ṭhin a. Mahse, Custom lam hian kuhva rah an man zawng zawngte hi an lo dawngsawng duh vek tlat lo! Lirthei leh kuhva rah an mante chu a dahna hmun ṭha an neih loh thu chhuanlama hmangin Force lamin ṭhahnemngai taka an mante chu, Force lam tâna tihngaihna awm mang lo khawp hialin Custom lamin an lo hnar ṭhin hi a buaithlâk hle!
Smuggler Lamṭang – Force lama thawk hotu liante, kuhva tawlhrûk vehtute sawi dan chuan, heng kuhva tawlhtute hian an pal tlang tur khaw tinah agent an nei vek a. Kalkawnga police form ha leh lirthei an hmuh phawt chuan, kuhva tawlhtute hi an tawp hmak a. Duty an awm loh hun dawhthei takin an nghak veng veng ta ṭhin a lo ni. Heng an agent-te hi tute nge an nih thuneitute tân hriat chhuah mai a harsa hle a. Chuvang chuan heng khuaa mipuite zawk hian, heng Smuggler-ho agent an khaw mi leh sa chhuichhuah kawnga thuneitute an thawhpui thiam a pawimawh hle. Tin, smuggler lam hian thamna pawisa chelek an awlsam êm avangin mi tam takin an nep zo lo ṭhin a. Heng thamna laka inthiarfihlim ngam ringtu kan nih a ngai takzet a ni.
Khaikhawmna – India rama mipui nawlpuiin sum an sen nasat berna pakhat chu kuhva (pan/pan masala) chi hrang hrangah hian a ni. Dân angah chuan kuhva rah kg 1 man hi cheng 300-500 a nih laiin, smuggling kal tlanga an leina man chu cheng 150-300 a ni thung. Kuhva rah hmanga thil siam chi hrang hrangte hi mamawhtu mi maktaduai sang chuang an awm reng tlat avangin, supply lam hi a awm reng dâwn tihna a ni. Kuhva rah chingtute tân pawh hlawkna awm khawp sumdawnna a ni. Chutih laia dân lo anga kuhva rah tawlhrûk hian kan ram economy, mipui sum lakluh leh eizawnna nasa takin a nghawng tlat a. Chuvangin do lo thei kan ni lo. Tin, dân lova kuhva tawlh avang hian sawrkarin GST tam tham tak a chân a, chu chuan Central lama State-in a thehluh tur sum a tihtlem phah a. Chu chuan Central aṭanga State pawisa dawn tur thlengin a nghawng khaw lo ta bawk. Kuhva rah tawlhrûk nghawng hi a lian thamin, mi zawng zawng min nghawng ta a nih hi.
Hei bakah kuhva tawlhtute avangin kan kawng a chhe nasa êm êm. Chu chuan sawrkar sum nasa takin a pawt hek a, sawrkar sum a hek phah nasa hle bawk. Sawrkarin chak taka hmalak a tum mêk lai leh, hma a lak mêk lai hian sawrkar thahrui tichak lo zawng leh a sawisel zawnga thu leh hla lo neih hi, ram hmangaihtu leh mipui hmakhaw ngaitute thil tih a ni thei lo tih kan hriat a ṭha. Sawrkar pawhin fing tak leh remhre taka kuhva rah tawlhrûk hi a do thiam a ngai. Inhnamhnawihte an lianin thil an tithei a, sum leh pai an ngah bakah lamṭang an neih ṭhat tlat avangin Pathian rinchhan chung zela theihtawp a chhuah a ngai ta a nih hi. Mipui lam pawhin sawrkar hmalakna hi theihtawpa kan ṭawiawm a, kan theihna lai apiangah puih kan inpeih reng a ngai a lo ni e.
- Lalremliana Pachuau