AN TI TAK TAK TA!
A KAMKÊUNA
Public sector-a economics thlirnaah chuan economic leh social development chu hnam, bial, tualchhung khawtlang emaw, mimal emaw, thil tum leh thil tum bik ang zela sum leh pai dinhmun ṭha leh nunphung tihchangtlunna a ni.
Kum zabi 20-na leh 21-naah khan he thumal hi hman a ni fo tawh a, mahse khawthlang ramah chuan he ngaihdan hi a awm rei zawk hle. "Modernization", "Westernization", leh a bik takin "industrialization" tih hi economic chungchang sawihonaah hian thumal dang hman fo a ni. Tunhma aṭang tawh khan economic development policy-ah chuan industrialization leh infrastructure lam ngaih pawimawh ber a ni a; kum 1960 chho aṭang khan retheihna tihziaawmna lam ngaihtuah nasat a ni chho ta zel a ni.
Economic development chu mipuite hamṭhatna tihchangtlun tumna policy intervention a nih laiin, economic growth chu market productivity leh GDP tihpunna thil thleng a ni a, economist Amartya Sen chuan economic growth chu "economic development kalpui dan kawng khat" chauh niin a sawi.
ENG NGE AN TIAM?
Nikum November 2023 khan Assembly inthlanpui kan nei a. Campaign laiin political party tinte’n Mizo mipui hmaah an tihtur sawiin an intiam chuah chuah a. MPF huaihawtin Joint platform kalpuiin an party thil tum leh hmachhawpte an sawi ṭheuh a, a ṭha hlawm hle. A ṭhenin sem policy an la sawimawi a; a ṭhenin old age pension tihpun leh old pension scheme-a let leh te, a ṭhenin ration buhfai a thlawna sem leh ěng/tui bill free-te tiamin tuna ZPM sorkar erawhin Bana kaih (hand holding) Policy an aupui bawk a. Tichuan. ZPM a lo sorkar a, an tiam ang ngeiin an hmalakna tura an sawite chu a takin kan hmu mek a, sum harsatna nasa tak kan tawh avangin tihhlawhtlin nghal vek duh mah se, hmalak zung zung theih erawh a ni lo. Amaherawhchu,
Thu tiama hlen si loh ai chuan tiam loh law law hi i tan a ṭha zawk [Thuhriltu 5:5]
tih Bible-a kan hmuh ang erawh ni lovin, an tiam ang chu an la hlen chho viau zel niin a lang a, a lawmawm takzet a ni. 75th Republic Day, 26th January 2024 lawmnaa Mizoram Governor-in Bana kaih policy atan cheng vbc 150 dah a nih thu a puante kha, tun hmaa la awm ngai lo a ni a, a lawmawm tak zet a ni. Heng bak pawh hi, Mizoram State Project Monitoring Committee (MSPMC) leh Mizoram State Boundary Committee (MSBC) an tiam ang ngeia an han dinte leh, a dang sawi tur eng emaw zat a la awm.
AN LANG TAM MAH MAH?
Inthlan Campaign lai khan ZPM hruaitu tuna kan CM hian social media kaltlangin, “Thil hawna pui a tam lutuk a, Minister-te’n hna an thawh hman loh avangin keini chu hawn program-ah khuallian niin kan inlan ve sek dawn lo va, mipuite’n min lo hriat thiam kan beisei,” tiin a sawi chamchi khan a lang a. A ni lah tak a, kalphung hluiah kha chuan veng kilkar deuha zun in/ek in thleng khan minister-te khan an hawng emaw tih tur a ni a; anmahni dawrtu tur mipui tan hmuh an harin dawr fuh an har êm êm ṭhin. An programe hmanna hmun a hlat phei chuan sum khawhral tamna, ṭul lova insen ralna mai mai a ni. Program bul ṭan tur emaw, zawh tawh emaw, lungphum phum leh hawn programe mai maia khuallian nih chu Head of Department hian an tithei ve vek a, chuvangin, khuallian tura an vah chhuah tam lutuk ṭhin khan ram kalsiam a tiṭhuanawp thei niin a lang. Mahse, CM leh Minister-te inrawlhna chi ngawih ngawih chu a awm a, hetiangah erawh hi chuan inrawlh se, hna thawh ṭhulh chuang si lovin a pawi tam em em lo.
Tuna kalphung thar sorkarah pawh hian kan CM leh Minister-te hawn program ilo hrang hrangah an intiamna angin an awm ta meuh lo va, thla 2 pawh a ral hmain programe hrang hrangah an lang tam ta mah mah em aw? a tih theih. Hetianga an tih chhoh zel chuan a hma ang bawk khan mipui tan rawngbawlna hun an nei tlem leh tial tial dawn a nih hmel hle. Chuvangin, tun aṭang hian insum ṭan tak tak tawh se a duhawm hle. Khuallian nihna tur hrang hranga sawmtute pawh hian CM leh Minister-te inrawlh loh theih lohna chauh tih lovah chuan bialtu MLA te, Head of Department, NGO hruaitute thlengin khuallian tur awm angte sawm mai ṭhin se, mipui mamawh Pisa dawrtute tan malsawmna thlentu an ni ngei ang.
MINISTER-TE FAKAWM
Ministry kal hmasateah kha chuan CM tih loh chu Council of Minister-te zingah Sorkar laipui dawra Delhi khawpui lama feh chhuak an tam lem lo ṭhin hle. Hei hi an department mamawh thlen tur an ngah loh vang nge, ṭawng (language) lama harsatna an tawh vang tih erawh hriat mai a harsa a. Feh chhuak tawk erawh an awm ve nual ṭhin. Congress ministry hun laiah phei kha chuan, "CM Pu Hawla phalna leh recommend-na lo chuan tu mah Central dawra kal phal a ni lo," tih thawmte kha a awm nawk a; tak tak a ni emaw chiang taka hriat erawh a ni lo. Tuna ZPM ministry-ah erawh MLA 23-te training paha remchang lain; Sorkar laipui Minister hrang hrangte an dawr ta nak nak a; mipui beisei ai takin an kimki lem lo va; a lawmawm hle. An harsatna thlen zawng zawngte erawh an hlawhtling vek ang tihna lam ni lo mah se, harsatna thlen miah loh ai chuan awmzia a awm ngei ang tih chu a rin thiam theih mai awm e. Chuvangin, hmalam hunah pawh CM tel kher lovin Minister-te hian Sorkar laipui hi tlangnel takin dawr fo ṭhin se, a lawmawm lehzual ngawt ang. Tin, Mizo politician-te harsatna ber nia lang chu ṭawng lama harsatna hi a ni. Chuvangin, kan MLA leh Minster-te eptu lam huap vekin English leh Hindi Spoken class thla 3-6 course buatsaihsak ni thei se, sorkar laipui dawr leh ram pawn dawr kawngah nasa takin a pui ngei ang.
A TLANGKAWMNA
Kan han sawi ta luam a. Ṭhenkhat chuan ZPM ta luaah min ngai palh mai thei. Mahse, tu party pawh hi sorkar se, fak tlak an nihna laiah fak ngam tur a ni a, sawisel leh thurawn pek an ṭulna laiah sawisel ngamin thurawn huaisen takin pe ngam ila, tih hi ka principle nghet tak a ni. Tunah pawh thawh ṭhat tam tak an neih mek tawh laiin Ex-Minister Pu Zodintluanga’n, Vairengte Forest Check gate a tlawh chungchanga hmunphiah thartute harsatna sukiang tura Sorkar a phutna hi; thutling leh belhchian dawl a nih chuan rang taka hmalak a ngai ang. Sorkar hian a rang thei ang berin enfiahin hma la se a duhawm hle.
Hetih lai hian Economic development mipuite hamṭhatna tihchangtlun tumna policy intervention, economic ṭhanlenna, market productivity leh GDP tihpunna thilah leh ram mipui development hrang hrang kalpui dan kawngah chuan, tuna an hmalakna chinah hi chuan kuthnathawktute leh ṭhalai tan hmathlir ṭha tak an kalpui mek niin a lang. Amaherawhchu, sawiselna tam tak an la tawk dawn chauh tih hriain insawifiah leh insawi mam satliah maia ram ṭang lovin, an dik lohna leh insiam ṭhat ngaihnaah chuan insiamrem zung zung ṭhin se, alawmawm ngawt ang.(Phek 7-ah zawm a ni)
- Dr. C. Lalrampana