YMA, RAM LEH HNAM HUMHALH LEH ASEP
Tun hnai mai khan, kan chheh vel boruak, thing leh mau, nungchate leh lui tui humhalhtu pawl kan tih mai Association for Environment Protection (ASEP)a kan hotu pa Pu Lalmuansanga Zotei pa chuan a Pawl (ASEP) leh a mi mal hna thawh ṭhat vangin LUF (Lalthara-te unau Foundation; unau thuma IAS) Award a dawng a; he lawm man hi a phu hle a ni.
Mizoramin Sawrkar kan neih ṭan—Lushai/Mizo District Council 1952 aṭang khan keini ang hriat ve phak aṭang pawh hian, Sorkar awm tawhte hi nungcha humhalh kawngah hian an ṭuan a fûm hle niin a lang a, thil dangah an ti ṭha nge ṭha lo chu he thu ziah chhiartute chhanah ni mai se). Hei hi a chhan eng nge ni ang, tia ngaihtuah tham tak a ni, a bik takin, Dist Council leh UT sorkar kha chu ngaihhna thiam ta ila, State puitlinga Mizoram hlan kai a nih hnuah pawh kum 35 zet chu Sawrkar/ministry kan nei tawh a, khang sawrkarte khan nungcha humhalh lam kha an ngaihthah hle a nih loh pawhin he lamah hian an che chhuak (proactive) tawk lo tih chu tun kan dinhmunah hian a lang reng mai a, zêp thu a chêng lo; a pawi tak zet a ni. Tunah chuan nungcha humhalh thar thawh nan pawh phengphehlepa khua kan tlai zo ta lek lek mai a nih hi; Nungcha humhalhtu Deptt– Environment & Climatic Change awm reng si hian kan naupan laia sava chi hrang hrang tam tak awm ṭhin kha tunah chuan an rem zo dawn tak ngial a, a manganthlaka, a khawharthlaka, a rapthlakin a lungchhiatthlak hle a ni. Tunhma kum 50 vela Mizorama nungchate kha, a chi (species) a la kim em, kim lo ta se, eng chi nge kim tawh lo tih te hi report awm thei se a ṭha ngawt mai.
Tunlai hian Khaw kar kawngahte hian han kal ila sava kahna airgun pangngai te, sava kah ṭhelh theih lohna tia an sawi mai 'scope' vuah ngat airgun-te an pu ther fer fur tawh mai. Tun hnai kum 15 vel aṭang hian chehpuah (two-wheeler) a pung nasa hle mai a, tun hmaa sava vehtuten kal velna an harsat vanga nungchate an rem chak loh phah daih nia lang chu, tu hnaiah chehpuah nen a mal emaw, ṭhian zaho emawa kala hla tak taka nungchate kut thak hnawih tura kal hi hmuh tur an tam ta hle niin a lang.
Tute nge (eng khua nge) nungchate kut thlak deuh ber, airgun nena sava veh hrât ber, tiin han inzawt ila, kan inpuh tawn ta bawk. "Silai nena nungcha veh ṭhinte hi kan khua kan ni meuh lo a, chu mite khua chu an ni ber ang; Aizawl leh khawpui lam aṭangin silai ṭha nena sava vehte hi nungchate rem ṭanna a ni," tih angte hi kan in mawhpuh tawn dan niin a lang. Eng pawh ni se, heng an sawite hi a dik vek ang a, a mi nawlpui hian mawh kan phur tlang vek a ni tihah hian duh tawk rih ila, indem tawn hun a ni tawh lova, Pathian thu ang leh mihring dam khaw chhuah nana nungchate humhalhna kawnga tih tak zeta hma thar lak a hun ta tak zet e.
Nungcha humhalhna kawnga Sorkar kal tate an che ṭha lo nia ngaih theihna khan chhan hrang hrang a nei thei a– ramsa/sava kap ṭhintute leh ramsa/sava sa ei duhtute vote hloh an hlauh vang a ni thei ang em? Ni ta se, hemi kawngah kher hi chuan kan kal dan kha a lo va lem awm ve, khang administration-te khan hnam din chhuahna an va hlat ve, tia suangtuah theih tak a ni.
Chutih laiin Sawrkar ni lo pawl (NGO) Association for Environment Protection chuan mahni inphatin, mahni sum sengin theih tawp chhuahin kum eng emawti aṭang khan an theih ang angin, hmangaih takin Zoram khawvela nungcha humhalh hna hi an lo kalpui tawh a, an zahawm tak zet mai. Thil dang hmanga nungcha humhalhna chanchin ṭha an puan zar dan chu lo dah ṭha ta ila, Video leh camera thlalak pangngaia sava chi hrang hrang, ram sa chi hrang hrang, tui leh khawmual, thing leh mau thla an lak Social media-ah te dah a, ramsa leh nungcha dang damlo an theih ang anga an enkawl dam hnua an chhuah leh dan te, mi sual kut tuar sava, ramsa leh nungcha dangte thlalak Facebook-ah te an tar lang bawk ṭhin a, an thawk ṭha tak zet a ni. Tunlai hian savaten bu chheh nan an hman duh takin tiin sava bu lem (Nest Box) ṭhahnem tham tak an siam leh tawh, an entawn tlâkin an fakawm êm êm a ni.
Kan rama a mi nawlpuite hian nungcha humhalhna kawnga pian thar hi kan mamawh tlang tak zet a, Environment humhalh pawl dang kan din thei lo a nih pawhin, kan theih ang angin mahni zawn ṭheuh aṭangin Sorkar leh ASEP hi ṭawiawm ila, a sawt viau tho ngei ang le.
Dik tak chuan, ringtuten nungchate, lainatna leh hmangaihna hmel an hmuhtir aia hmuh nuam leh hriat nuam hi he khawvelah hian a tam lo ngawt ang. Pathianin nungchate hi duat taka enkawl turin mihringte hi min ruat tih chu Genesis-ah pawh a lang reng a ((7: 8, adt). Thuthlung Thar kohhran hunah pawh Krista thawh lehna ṭâwmtu/ chhandam fate hi chuan nungchate chunga hleilen hi kan tih loh tawp tur a nih hre vek tawh tur chu kan ni tawh; duat takin kan enkawl thei lo a nih pawhin kan that tur a ni lo va, kan zalentir tur a ni zawk a. Nungchate chuan harsatna hrang hrang tawk mah se, Kristiante an hmuh hun chuan anmahni chu ṭanpuia, an harsatnate chu sut kiansak zel tûr angin mihringte hi an beisei niin Bible chuan min hrilh hial a ni: Thil siam zawng zawngte chuan beisei em emin Pathian fate lo lan hun an nghakhlel hle si–Rom. 8:19. Mizoram Kristiante zinga mi ṭhahnem tak, tun thlenga sa pel ching leh nungchate rem ṭhak hnial lova scope vuah airgun nena sava veh duhtute hian Pathian fateah an la inchhal ngam zel dawn em ni tih hi nungcha humhalh duhtute ngaihtuahna a ni ang.
Nungchate chunga kan rilru a dik loh avang hian, mi huan ram hung tichhiaa a chhungahte thlenga a neitute hmuh loha luh hreh loa sa/sava veh kan awm niin a lang a; hei hian mi ram, mi huan leh mi lo (property/estate) zahpah lohna a hring chhuak zel ang a, kan la inti thiam lo ang a, mahni thua dan lo lek kawh mai hi a la piang mai ang tih pawh a hlauhawm hlel lo ve. Khua a tlai hma hian, insiam ṭhatna turahte chuan i insiam ṭha sauh sauh ang u. Chutiang chu, Pathian rem tih zawng leh lawm zawng tak a ni si.
YMA hian ram leh hnam humhalh kum a puan vawi 15-na rual hian 'Nungcha humhalh' hi na deuh zawkin kalpui tel theih ni se; a nih loh pawhin a leh pekah chuan 'NUNGCHA HUMHALH' hi kum puanah hman tawh ni se a ka ti hle mai. Chubakah, ram leh hnam hmangaihtu kan zir lai pawlte, eg MZP, MSU, adte pawh hian nungcha humhalhna lam hi na zawkin han nawr tak tak sela chuan a sawt hlein a rinawm bawk. Govt Mizoram Law College chhuak (Alumni) pawh mi 500 chuang kan ni ve tawh a, Mizorama ukil leh judge tam berte hi he College alumni hi kan ni a, heng ka alumni-puite pawh hi nungcha humhalha rawn che chhuak tak tak turin ka phût tak zet mai; ṭan lak a ngai tawh a nih hi!
–Dr J.T.Vanlalngheta.