Written by
-Dr. C. Lalrampana

A HÛK FUH ANG EM?

A KAMKÊUNA

Lirheite pawh hi an ṭawng thei lo nain a khalhtuin a thunun dan azirin horn ring tak taka hmetin an au bengchheng thei hle. Car hian horn chi hnih wind tone leh electric horn a nei. Truck hian popo horn a hman phei chuan au ring thei tak a ni. Tunah hian Central Motor Vehicle Rules chuan lirthei chi hrang hrang tan horn level decibel 80 leh 91 inkar hman a phalsak a. A lehlamah World Health Organization-in a rawt safe level chu ni tin decibel 53 leh zanah decibel 45 a ni. A bikin India ram municipality khawpuiah lirthei horn ri a tamin a bengchheng uchuak hle ṭhin. Hetih lai hian khawvela khawpui ri bengchheng tlemna ber Zurich, Switzerland ang maiin Aizawl khawpui chu lirthei horn rik tlemna ‘the silent city’ tih hiala fak tlakin, lirthei au awrâwl hriat tur a tlem hle. Ransa nungcha, chungleng leh hnuailengte pawh an duhzawng leh duh loh zawng sawi nan awrâwl ring tak takin an chhuah a, sakhi leh bawngpate phei chu an hûk ring thei hle a; sakei pawh a hahum ring thei hle.

HÛK ṬANGKAINA

Ui bauh, zawhte ngiau, sakhi hûk, sakei hahum, sihal u, tuitu hram, vawk ngûk, bawng bûte leh martial arts kheltute an âu ṭé tuar tuarte hi a ṭangkai hle. An inhrosakna satliah mai a ni lo. An hmelmate vau zâmna leh an taksa na lo tura an insanphekna a ni. Martial Arts kheltutehovin áu ṭé ṭhawt chunga hmelmate an han bei mai ṭhinte hi an khawih a nat belhchhah phah thei hle a, ṭangkai tak a ni. Chuvangin, ransa nungcha chungleng hnuailenghote hian awmze nei takin an awrâwl an chhuah ṭhin a ni.

TU NGE HÛK CHU?

Hûk tih zawngah chuan sakhi leh bawngpate hi an hûk ṭhin. Chutih rualin kan politician-ho zingah mangang taka an âng chhuak leh ring taka awráwl tawp tawpa an âu chhuah ṭhin hian “A van hûk ring ve?” tite pawhin kan sawi ve fo bawk. Mahse, sakhi emaw bawngpa emaw an ni tihna erawh a ni lo. Thil sawi uarna, ṭawng uchuak satliah ve mai a ni. July 2021-a MP (RS) Pu K. Vanlalvena'n Rajya Sabha tuala-a Assam-ho a vauna, “If they enter Mizoram Territory again, they shall kill them all,” tia a húk te, August 2023-a Parliament House-a Manipur Zohnahthlak unaute thlavang na taka a hauh ṭuma House chhunga ring taka a húk thawmte kha, Mizoram humhalhna leh Mizo hnam chhanna huaisen taka chetna leh ring taka hûkna ṭangkai tak a ni. Ani ang hi tu mah Parliament House chhungah Mizo hnam tana háhum ring ngam leh hûk ring ngam an la awm ngai lo, a fakawm takzet a ni. Fak nachang leh chawimawi nachang I hre mawlh ang u.

Hetihlai mek hian a lehlamah FMR hlih leh ramri hung chu a duh lohzia leh ṭha a tih lohzia Jan, 2024-a Hnam Runa inkhawmho hmaah khan uar taka a sawi bakah, MNF chu nghet taka a ding angin ZPM chu an dinnaah nghet taka ding tlat turin a chah zui bawk a. Hemi ṭuma a hûk ri erawh an party [MNF] ngaihdan a ni lo. MNF Party chuan ramri hung duhin sorkar laipuiah vawi duai lo an thlen zawk a ni. Party khat ṭheuh ṭheuh si MP (RS) Pu Vena hian ramri hung tura an pute hmalakna kha a thlawp ve miah lo tihna em ni? Khami a sawi ni phei kha chuan a hûk ringin a uar ang reng si a, ZPM-ah a inpe ta emaw ka ti deuh a, mak ka lo ti hman hle nghe nghe a ni. Mahse, ZPM -ah chuan an lo la láwmlut êm lo ve. Eng vangin nge Pu Vena hian an pute dodal zawngin chet a lak tak mai le? Nge ni, MNF hian an sorkar laia ramri hung an duh êm êm kha eptu pawl an nih veleh an duh leh lo thut tihna em ni zawk le? A sawi zawhin ṭha an tia, kut an beng dur dur bawk si a nih hmel! MP (RS) hi a mal tal dawn ta emaw tih laiin rin ruk ang ngeiin MNF Party hian kalphung thar a ti ve ta nge, Feb. 1 2024-a National Cor Committee & Political Affairs Committee Hnam Rûna ṭhukhawm chuan, ramri hung leh FMR titawp tura Sorkar laipui hmalak mekna chu an duh lohzia an rawn puang veleh ta lawi si a, ZPM Ministry an entawn ta mai em ni ngaihtuah tham tak a ni ta tlat mai!

A TLÂNGKAWMNA

Tuna Sorkar mek ZPM Ministry leh NGOCC, MKHC, MZP, MSU-te hian ‘barbed wire fencing’ hmanga ramri hung leh, FMR hlih hi an duh lo deuh vek niin a lang a, MNF Party ngei pawhin a rawn thlawp veleh ta bawk a. Chutih laiin Manipur Sorkar leh Assam Sorkar chuan ramri hung leh FMR hlih chu an duh hle thung a. Hetih lai hian Jan 19-20, 2024 lai vela Auto Rickshaw khalhtu Pu Zoasa thah a nih avang khan mi tam tak chuan MNF sorkar laia hmalakna leh sorkar laipui hmalak mekna, ramri hung ngei hi an duh leh ta ṭhup zawk niin a lang lawi a. A nihna takah chuan CAB leh, FCA Bill, UCC etc. pawh dodalin duh lo hle mah ila, a tlang tho zel a. Chutiang bawkin tunah pawh Central sorkarin a tihluih tlat chuan ramri hung leh FMR hlih hi chu an kal tlangpui dawn tho tho niin a lang. Chuvangin, kan MP (RS) zahawm tak khan ramri hung duh lovin Hnam Rûnah khan hûk ring hle mah se, a hûk fuh ang em? tih chu zawhna pawimawh tak chu a ni ta. Chutiang bawkin ZPM ministry leh civil society-te hian FMR hlih leh ramri hung hi duh lovin hûk ring hlawm hle mah ila, kan hûk fuh ang em tih chu ngaihtuah tham tak a ni. Engpawhnise, I lo thlir phawt mai teh ang u.

- Dr. C. Lalrampana