Written by
- Dr. Rohmingmawii

Mizoram first : Kal phung THAR (CHANGE)

”Be the change that you want to see in the world.”

- Mahatma Gandhi.

“For things to change, you have to change.”

- Jim Rohn.

Inthlanpui kan zo va. ‘Kal phung Thar: Mipui Sorkar’ aupuitute ngei mai chu sorkarna siam turin mipuiin kan thlang a, hneh takin sorkarna kan siamtir a. Hei hian mipuiin kal phung hlui kan duh tawh lo va, kal phung thar kan duh tawh a ni tih chiang takin a tilang a. Inthlan hma lawk thleng khan chhan hrang hrang avanga mipui phun thawm a ring hle a. Tam tak chu sorkarna fawng chelh tura kan aiawha kan thlante avang a ni ang a, tam tak kha sorkar hnathawkte hna thawh dan duhkhawp lohna a ni bawk a, hei bakah kan khawtlang leh kohhran kal phunga lungawi tawk lohna te a ni bawk. A engapawhnise, kan awm dan chu kan duh khawp lo va, kal phung thar kan duh a ni tih kan vote hmangin kan lantir a, chuvangin kum tharah sorkar tharah hian beiseina sang tak kan nei a ni.

Sorkar thar chuan an hmalakna tura an duante, ni 100 chhunga tihhlawhtlin tur eng emaw zat an han puang a. Minister tharten an department chante belchiangin, a hmunah ngei kal chilhin thil awm dan tam tak an enfiah a. An aupui leh tlinpui ‘Kal phung Thar’, a sapṭawng takin ‘change’ thlentir tumin hma an la tih an thawm thangva aṭangin kan hria.

‘Change’ a thlenna lanna tur hmasa ber chu sorkar hnathawkte a ni lo thei lo. Department ṭhenkhatah chuan suspend te an han awm ta pang a. Sorkar hnathawkte chu a huna kala a huna bang tura beisei niin kut thla nem (biometric attendance) an han rawt a, ai kal lak chu rawn ngaimawh hmasa nghalin mahni hna hum duh chuan an zawm ta suau suau mai a. Fiamthuin an sawi a, sumdawng emaw an lo tihte kha sorkar hnathawk an lo ni reng a, aikal lak phal loh a nih meuh chuan an tlan dawr dawr e, an tia, a nih hmel khawp mai. Kum thar rual rualin sorkar hnathawkte chu mahni post-a awm tumin an phe dual a ni awm e. Kuhva rah tawlh pawhin man an tawk an tawk ta mai a, kuthnathawkte lahin sawhthing hmun an vat sup sup mai a. ‘Change’ chu a thleng tan mek ni chuan a lang.

A man kan pe ngam dawn em?

Hetia mipui nawlpuiin rorelna mumal leh kal phung thar kan beisei mek lai hian, kan sorkar thar chu ‘key la sang lutuk’ leh mipui phak loha kaihhruai tum angin ṭhenkhat chuan an lo hmu ve bawk. Mipuite hian kan kal phung hlui ningin, kal phung thar chakin kan tuihal tak zet em? Change hi thleng tak tak dawn se kan duh em? ‘Change’ in a nghawng tur chu tuar kan huam takzet em? A man kan pe ngam dawn chiah em?

Kal phung thar (Change) hian man a nei a. A man pawh a to viau. Change a thlen reng rengin tute emaw chuan an tuar ngei ṭhin. A bikin kal phung hlui dan zawmtute tan change hi thil lawmawm lo tak a ni. Change thlenna tura China rama Mao-Tse-Tunga ‘Great Leap Forward’ policy man tozia te kha, mi maktaduai 45 ngawtin nunna an chan phah nia sawi a ni. A man a to asin.

Sorkar thar kal phung tharah pawh a man pek a ngai chho a. Ration card var neite tana ration subsidy tihtawp te, Sorkar hnathawk hlawh la reng chunga sumdawn daih phal lohte a rawn ri a. Thil dang pawh ṭha zawk leh Mizoram tana ṭha zawk nia ngaih, hautak deuh deuh a la rawn awm zel mai thei. A man kan pe ngam dawn em le?

Engtin nge kal phung thar?

Kal phung thar kan duh chhan hi hmasawn kan duh vang a ni ngei ang. Chu chu engtia thlentir tur nge ni ang? Tihluihna (by force)-a chinfel theih a awm nual ang a, mahse thinlunga kan inhmin loh chuan a helna kawng kan hmuchhuak leh zel tho, a daih rei lo thei viau ang. Entirnan, biometric attendance pawh han ti ngawt mah se, miin a duh chuan palzut dan a hre lutuk ang. Chuvangin dan lekkawhna ruala kalpui ngai chu ram leh hnam hmangaihna (patriotism), ‘Mizoram First’ tihna thinlung pu tura infuih thar hi a ni awm e.

Miin a thinlunga Mizoram ṭhatna tur a duh takzet chuan ṭhahnemngai takin a thawk lo thei lo. Ṭhahnemngaihna nena hna an thawh chuan ei rukna, inthlahdahna, leh rinawm lohna kawng hrang hrang lakah mi a fihlim thei ang. Chu rilru chu ‘neitu rilru’, kan ram ṭhatna tura kan thawh loh chuan vai leh sapin min rawn siam ṭhatsak dawn lo tih hriatna thinlung aṭanga lo chhuak a ni. Mizoram lo hi ram dang kan nei lo va, keini kan liam hnuah, kan tu leh fate thlenga an la rawn chenna tlaka siam hi kan mawhphurhna a ni a, kan ram a boral chuan kei leh ka chhungte hian sum ngah thur mah ila, kan dam khawchhuak bik dawn lo tih inhriatna rilru aṭanga chhuak; ṭhahnemngaihna rilru pu tura infuih thar a pawimawh hle mai.

Kal phung thar ṭha zawk nia kan hriat chu zawm turin kan thinlung inhawng zau se. Sorkarin order a siam emaw, siam lo emaw, kan ram tana ṭha leh dik nia kan hriat chu kan awmna hmun ṭheuhah lo ti ve mai ila. Sorkarin hma a rawn hruai a nih phei chuan zawm ila. A tawpkhawkah chuan nangmah leh i tu leh fate tan, leh i hnam puite tan thil ṭha i hnutchhiah thei dawn asin.

Tute nge kal phung thar min thlentu tur?

‘Kal phung thar’ aupuitute an sorkar avang hian sorkar hi kal phung thara kal tur berah kan ngai ṭhup a, kal phung thar an zawm leh zawm loh kan enthla ṭhup niin a lang. He zawhna hi inzawt ta ila: Kan Chief Minister leh Minister-te, MLA leh ZPM-te chauh hian kal phung thar min thlen thei ang em? Anmahni maiin an thei lo tih chiang takin kan hria. Sorkar hnathawkte, mipuite hian kal phung thar kan zawm ve duh loh chuan kal phung thar a thleng thei lo.

Kal phung thar (change) zui duh lote hi mahni mimal/pawl/khua etc. bil chauh ngaihtuaha mi nawlpui tana ngaihtuahna seng lo an ni duh fo. Tunlai khawvel ṭhang chak takah hian tihdan ngai vuan tlat sumdawng (eg. Nokia) te chimrala an awm ang hian mi/hnam boral tur zia a ni. A ṭha lam leh mumal nei taka inthlakna (change) kalpui hi hmasawnna bul a ni.

Chuvangin, thuneituten min tihluih kher nghaka kal phung thar thlentir kan tum emaw, CM leh a hote chauh hi kal phung thar thlentu ni tura kan beisei chuan kan hlawhchham dawn. Kal phung thar chu keimahni ṭheuh aṭanga inṭan tur a ni. Sorkar hnathawkin a nih dan dik taka thawkin, a nih dan dik takin hlawh pawh a la tur a ni. Kal phung thar zawm tura min tih avangin kal phung thar kengkawhtu sorkar chu kan haw ta mai em? Haw turin mi dangte kan fuihpawrh em? Chutiang rilru chu rilru dik lo a ni. Mistiri leh hlawhfate zing dar 9 aṭanga tlai dar 5 thleng kan chhawr ṭhin a. Dar 9 aia tlai fea lo kal, dar 5 aia hma fea bang ziah hi chu kan chhawr duh vak hlawm lo mai thei. Sorkar hna kan thawh avanga thawh hunbi ngaih pawimawh loh hi a dik bik em?

Chutiang zelin, mipuite pawhin kal phung thar kan duh tak zet a nih chuan keimahni aṭangin kan ṭan ang. Party office-a contract tlem te te beiseia inhawrte, thawk mang lova hlawk ṭeuh tumte, mahni khua leh veng hmasawnna tur sum lo chheprelh te, contract thawh ṭha lote, MLA te engkima beiseia tihhek pawi tih lohte, fair lo taka sorkar hnaa inthun te, adt. hi kal phung hlui, kan hnawl tawh kha a ni. Heng hi bansanin mahni thawh theih tawk ṭheuh taima taka thawh tum hi kal phung thar ṭha tak a ni ngei ang.

Kan sorkar thar pawh, beiseina sang tak min siam a, chuvangin a tihlawhtling ngei turin theihtawpa an ṭan a ngai a ni. Sorkar hnathawkte, sumdawngte, zirlaite, entrepreneur-te, loneitute, kan zavaia kan len theihna tur thil (system) ruangam mumal min chhawpchhuahsak se. Tlin nawn loh hlaua mi zawng zawng tihlawm tum lovin, dik leh ṭha nia an hriatah chuan min kalpui hràwk se, Mizorama mipui tam zawk chuan kan thlawp ngei ngei dawn. Kan beisei ram chu min hruai thleng turin ṭan la se, mipuiin kan rinna (trust) hi min phehsak lo hram teh se.

*I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.*

- Dr. Rohmingmawii