MIZO KHAWTLANG NUN LEH HMEICHHE CHHAWNCHHAIH
“Mipain i awm nuam lo rawk khawpin fiamthu emaw fakna emaw hmaikawra hmangin mipat hmeichhiatna rawng kaiin; I taksa chungchang a sawiin; a fiam tawh che em?” tih hi Mizo hmeichhe pumraw puitling china kan ngaihte hi zawt ila, an chhanna tur chu a chiangsa mai awm e. “Aw, vawi tam tak ka tawng tawh,” tih a ni vek ang.
Prof. Dacher Keltner, psychologist lar tak chuan, 'power'nei nih inhriatna/'power' nei tih inhriatna hian mihring rilru puthmang a tih danglam theih dan kawng hrang hrang, kum 25 chhung teh meuh a zir a. An mihring zirte chu hlawm hnihah an ṭhen phawk a. Hlawm khatah chuan mi Thiltitheite (Powerful)- eng emaw zawng taka thiamna/theihna bik nei emaw, dinhmun ṭha/sang chelhte an dah a. Hlawm khatah chuan thiltihtheihna (power) nei ve lem lote an dah a ni. An zir chhuah pawimawh tak pakhat chu he’ng mi Thiltitheite hian tlakchham lian tak pahnih neiin, mi dinhmun hriatthiamna (Empathy) leh mi rilru leh thinlung (Emotion) tur dawn thiamnate an tlachham duh hle tih hi a ni.
Prof. Keltner-a te zirna vek hian, kan tarlan tawh, ‘mi dang rilru tur dawn thiam lohna’ leh ‘mi hriatthiamna tlakchhamna’ te chu mi Thiltitheite zingah, mipaah a nasa hle tih a tilang a. He’ng an tlakchhamna hian a nihna piah baka hmeichhe hip theihna nei nia inhriatna leh, an chhehvel hmeichhiaten an mahni laka ‘sexual interest’ nei tura ngaihna an nei nasain, an ngaihbel hma hle. He rilru puthmang avang hian “sexual advancement” kan tih ang chi - mipat hmeichhiatna leh hur sualna rawng kaia hmeichhe biak/vehthlem (approach) leh chutiang beiseina lam hawi a keng tel a ni, an ti bawk.
(Kan sawi zui hmain Mizo society hi 'mipa te vohbik lurhna'(patriarchy) a ni tih leh, chu vohbikna chuan mipate chu mipa ni ve lo te aia ‘thiltihtheihna’/ ‘dinhmun ṭhasa (privilege)’ ah a dah a, chumi avang chuan paragraph hmasaa kan sawi ‘thiltihtheihna’ khi kawng hrang hrangin, chi hrang hrang Mizo mipate hian an nei a ni).
Ngunthluk taka ngaihtuah chuan Mizo context-a issue tam tak (a bik takin hmeichhia leh mipa inkar emaw, mipa leh tuai/patilte inkara thil thleng tawhte) leh he zirna ina zir chhuah (findings) te hi a inmil nghal thlap a. Hei hi tun hnai maia Mizoram social media deng chhuak buaina, Mizo pa lar tak mai, Hriata Chhangte in a thiamna (expertise) ráwn a, a ṭanpuina mamawhtu nula pakhat a lo chhawnchhaih danah khan a chiang viau awm e. Thiltihtheihna leh dinhmun ṭhatna hi a thiltithei lo zawk leh dinhmun ṭha lo zawkte laka hman sual hi thil awl tak a ni a, Kristiante tih atana àwm lo tak a ni bawk a ni. He issue hian sawi zui a hlawh hle a, sawi zuina leh online titi en chuan Mizo society-a hmeichhiate ‘sexualize’-na hi ngaiah kan nei (normalize) hle tih a tilang a, a pawizia leh a tuartu tana a hrehawmzia, a bik takin mipaten an ngaihtuahpui thiam lohzia a pholang nasa hle a ni.
Kan ram rorelna in sang, Assembly House chhungah meuh pawh hmeichhe sexualize-na a thlen bawk kha maw! MLA Lalrintluanga Sailo in kan MLA hmeichhia chungchang sawiin, “…Ram roreltute hmel, an hmela a lan ai mah hian, mipa thinlung hian kan en mah mah ang tih hi a hlauhawm...” tiin, kan ram roreltute leh mipui hmaa khatiang a han sawi ngamte khan, kan vantlang nuna hmeichhe sexualize-na kan ngai neihzia (normalize) a tilang chiang hle a. Kan MLA nula thiamna leh Mizoram mipuite dinsaktu a nihna lai hmuh kàn a, a lan dan leh a hmeichhiatna a rawn thlurbing khan kan rilru puthmang tlangpui darthlalang a rawn chhawp bawk a ni.
He’ng kan sawi lante hi an nihna sawi tel lem lo pawhin mipa an nihna a dinhmun ṭhasaa ding (privilege) an nih bakah, kan ram pum pui ang pawha mi challang leh dinhmun ṭha pawl taka awm an ni a, an dinhmun ṭha an hmansual hi mi pangngaite tihsual aiin a pawi lehzual tih hi inhre tak ang maw? Anni angin hetiang hi an dinhmun aṭanga an ti duh a nih chuan, mi nawlpuite thinlungah pawi ni loa hriatna leh ngaihzamna a pek zual sauh a rinawm.
Hnathawhna hun leh hmun chhunga hmeichhiate laka hleihlenna hi ṭawngka a ni emaw, mitmei emaw pawh ni se, Prevention of Women from Sexual Harrassment Act, 2013 (POSH Act, 2013) dan kalh tlat a ni tih kan hriat nawn leh a ṭha awm e. Hmeichhiate pawhin he danin min humhimna hi kan hriat a, he dan hi hnathawhna hmuna (workplace) kan him a, rilru nuam leh zalen taka hna kan thawh theih nan hman ṭangkai nachang hre lehzual bawk ila, a duhawm tak zet a ni.
Assembly House chhunga thil thleng chungchangah hmalakna awm hriat a ni lo a, a pawi hle a. BB-i leh advocate (Hriata Chhangte) inkara thil thlengah erawh huaisen takin a tuartu chu rawn pen chhuakin, a thiam dan ang angin hma a la a, mi tam takin an dem let hlauh thung karah, mi ṭhahnem tak a bulah kan ding tlat a ni. A thiltih hian hmeichhe tam tak tichakin, huaisenna a pek mai bakah, mipa, an farnu, an fanute emaw tana hmangaihna nena khawvel ṭha zawk siamsak duhtute thlengin huaisenna a pe a ni.
Mihring hian duhawm tih zawng te, hmel duhzawngte kan nei vek a, itnate pawh mihring zia a ni. Mipa pawhin a hmeichhe hmelṭha tih zawng deuh hnenah zah (respect) tak chunga “I hmelṭha, I duhawm…” a tih chuan thu hriat nuam a ni a. Amaherawhchu, inzahtawnna tel lo, a dawngsawngtu phalna la lo leh a rilru tur dawn hauh lova mipat hmeichhiatna lam rawng kaia inchhawnchhaih leh, a hun leh hmun ni loa chutiang sawi chu mahni mihring pui zah lohna nasa tak a kawk thung a. A sawitu a intinep a, a dawngsawngtu tan a hrehawmin a na em em bawk a ni. Kristian zirtirna nen pawha inrem thlap - inzah tawnna te, mi thinlung tihrehawm leh tina lo zawnga nun hman hi khawtlang nun tinuamtu, khawtlang ralmuang leh zalen siamna kawng a ni.
- Dr. Lallianpuii Kawlni,
Scientist, Wildlife Institute of India (WII)
Dehradun