Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

HMA LAM PAN RAWH


The Courage to be Disliked tih lehkhabu, Ichiro Kishimi leh Furmitake Koga-te ziakah chuan mihringin hmalam kan pan theihna tur thu tam tak an ziak a, kan tana tih ve mai theih tura nia langte hetiang hian han sawi ila:

l. Mi dang nen intehkhin ngai suh: Mi ṭhenkhatte chuan nun hi inelna hmun angin an ngai a, nun hi inelna hmuna ngaih tur a ni loin mahnia theihna tawp lantirna hmun tur zawk a ni. Inelna hmuna ngaitute chuan an elpuite chu khûm an tum a, a nih loh vék pawhin an tlukpui tala nun hman an tum ṭhin. Chutiang chuan ṭhatna tam tak thlen ṭhin bawk mah se la puitlinna (maturity) tak tak a thlen zo lo fo. Eng nge a chhan kan tih chuan mi dang el reng renga thinlung nei ṭhintute chuan mahni hmasialna an nei awl bik ṭhin a, an elpuite an khûmin emaw, an tluka an awmin hma lam pan zel tum tawh loin an inthlahdah nghal mai ṭhin bawk.

Pathianin keimahnia theihna a dah hi haichhuak turin keimahni ngeiin hma lam kan pan a pawimawh a, mi dang elin emaw, mi dang ṭanpuina avangin eng emaw chen kal theih ni bawk mah se la, keimahni chu a pawimawh ber kan ni zel tho ang. Chuvangin keimahnia theihna awm hi eng tiat chiah nge, eng ang chin chiah nge tih hre turin keimahni ngeiin hma lam pan tura ke kan pèn a pawimawh a ni.

2. Zalenna chu engkima OK theih hi a ni: Ngaihzawngte nena inṭhen avangin emaw, thil dang vang pawhin mi tam tak chu mahni intihhlum duhna hial khawp thinlung an nei ṭhin. Nunna hi a hlu a, hetiang mai maia tih tawp hi tu mahin rem tih loh theih ni se la a ṭha hle. Kan rilru a na ang, kan mittui a tla ang, zan mu thei lo hial khawpin kan rum ṭhin ang. Chu'ng zawng zawng chu khawvel dan a ni a, kan chunga thleng thei vek a ni tih kan pawm a ngai a, keimahniin tuar bika kan inngaihna chiah hian beidawnna khurah min hruai lut ṭhin.

I nun chu zalen takin hman tum la, lawmna leh hlimna hmunah chauh lungawi mai tum loin, harsatna leh hrehawmna hmunah pawh i chunga thil thleng chu pawm thei turin inbuatsaih fo ṭhin rawh. Harsatna leh hrehawmnate hian mihring nun a tilang fiah fo ṭhin a, kan khawhmuh a tifiah fo ṭhin bawk. Chuvangin i chunga thil thleng chu nangmaha nangmah tilang fiahtu atan hmang la, i chak lohna i hmuh rualin i hmasawnna tur pawh i hmu fiah thei nghal ngei ang.

3. Mi dangte tilungawi reng turin nung suh: Mi dang tihlawm a ngaih chang chu a awm a, an lung tih awi ṭul hun pawh a awm ang. Nimahsela, mi dang tihlungawi tum renga nun hman hi i hman bik lo tih hria la, a ṭul ber bawk lo tih hi vawng reng ang che.

Nangmah ngei pawh khan mi dang chunga lungawi lohna leh lawm lohna i ngah ṭhinzia kha han ngaihtuah la, chung i lung tiawi lotute chu hun a han kal leh deuh hlek chuan i theihnghilh tawh mai ṭhin a ni lo'm ni? A nih loh pawhin i lungawi lohna leh lawm lohna chu a lo atthlakzia i hre fiah leh ṭhinin ka ring. Lal Isua ngei pawh kha ‘Mi ṭha famkim’ anga ngaih ni mah se la, kum thum chhung vel lek khawvela rawngbawlna a neih chhung khan sawiselna leh elrelna a tawn nasat em kha. A chunga lungawi lohna neite kha tihlungawi tumin hun a hmang tlem asin, a chang phei chuan hun a nghak fo ṭhin a nih kha.

4. Mahni nihna pawm ngam rawh: Mahni nihna kan pawm ngam lohna hian harsatna min thlen fo ṭhin. Ṭawngkam hman danahte hian mi dang tih dan entawn kan ching a, nimahsela, lemchang nun chuan rei a lo daih tak tak thei ṭhin bawk si loh avangin keimahni tih ṭhan dan, kan ze ngai bawk chu a lo lang leh ṭhin a, chu chuan mualphona min thlen zawk ṭhin.

Tu nge i nih inhria la, i ṭawngkam emaw i chet zia zawng zawngte chu nangma mizia a ni tih huai takin pawm ang che. A ṭha lamah chuan mi dang chu kan entawn ngei tur chu a nih rualin, a zawnga zaa entawn erawh mahni mawng hlimna mai a nih theihna lai a awm ve bawk ṭhin. I nihna chu pawm la, i nihna ang taka lang ngam turin nangmah leh nangmah chu intichak ṭhin ang che, chu chuan hmalam pan turin chakna a pe fo ṭhin ang che ang a, hlawhtlinna tlang chhipah a hruai thleng ngei ang che.

5. Mi dang aiin i hnuaihnung bik lo: Sap ṭawnga 'inferiority complex' an tih, mahni insitna, mi dang aia hniam zawka inngaihna thinlung neih lenna hian harsatna min thlen fo ṭhin. Kan hmelchhe deuh emaw, kan pumrua a té bik deuh emaw, mi dang aiin kan lu a lian bik emaw pawh lo ni se la, Pathianin angkhat vekin min siam a ni tih hi thinlunga kan vawn reng tur a ni. Chumi awmzia chu, mi dang ang thoin theihna kan nei a, mi dang ang thoin thluak ṭha tak kan neiin tha leh zung kan nei tihna a ni.

Khawvelah hian hmelṭhate chuan hlutna bik chu an nei ngei ang, amaherawhchu hmelchhiate avang mai chauha hmelṭha an ni a, an hmelṭhatna chuan eng kawngah emaw chuan malsawmna pawh an dawng thei e, kawng tam ber zawkah chuan hmelṭha leh hmelchhiate hi thliarna a awm lo a, angkhat vek kan ni. Chutiang bawkin pumraw len leh tèt pawh hi ṭangkaina hmun a awm ve ve a, hlut leh thlauhthlak bik tur a awm chuang lo a ni tih hi khawvel awmchhunga thudik awm reng tur a ni.

6. I theihna up bet ngai suh: Eng nge i theihna, eng nge i thiam zawng? tih chiang takin hriat tum la, chumi lanchhuahtir tur chuan nangmah leh nangmah infuih ṭhin ang che. Zaithiam tur i ni em, lemziak thiam tur i ni em, nge thusawi mi tur i ni zawk tihte chu nangmah infiah fo ṭhin la, a bulṭanna atan chuan i unau leh ṭhiante bulah lantirin i theihna chu mi dangte hnenah lantir chhoh zel ṭhin tum ang che.

Pathianin mihring taksa leh thinlung a buatsaih dan hi ropui tak a ni a, science lam thlirna aṭanga sawi phei chuan ngaihnawm taka sawi tur hi a tam mai. Thingkittu fapa ve mai; Lincoln-a’n America President nih tuma theihna a hman dante, Khaw hmu lo, mitdel leh bengngawng; Hellen Keller-i’n Bachelor’s Degree a neih dante kha vawiin thlenga thawnthu ngaihnawm chuai thei lo a ni. Nang leh kei erawh chuan Pathian zarah ni tin ei tur kan nei a, fuke kimin kan awm bawk a, chuti chung chuan tu m'a hriat lohin mual kan liam mai ang maw? A teuh lo mai. Kan theihna hi kan lanchhuahtir ngei tur a ni a, kan chanchin hi kan hming an lamrikah hian a tawp mai tur a ni lo.

7. I nun chu i thlak thei a, i thlak lo thei bawk: Tu pawh hian nunhlui kan nei vek a, kan nunhluite chuan tun hunah pawh harsatna min siam mai thei e. Nimahsela kan nunhlui chu indelh behtir reng loh tur a ni a, kalsan atana ṭha chu kalsan ngam kan tum bawk tur a ni. Lunglei-a cheng mi pakhatin ruihhlo salbehna aṭanga nunthar nei tura a beihna chanchin kha ngaihnawm ka ti a, amaha thla tam tak chhung pawn chhuak loa a inkhung dante kha, fakawm ka tiin chhuanawm ka ti tawp thei lo.

Mi tin hian kalsan tur kan nei ṭheuh ang a, chutih rualin mi dang aia ṭhatna lai emaw fakna tur emaw kawng khat tal chu kan nei bawk thei awm e. Mahni inhriat chian hi thil hlu leh ṭangkai tak a ni thei a, mahni inhriat chian lohna avangin kan nun hi holam takin kan hmang mai mai thei bawk. Chìn ṭhan thil ṭha lo tih kan neih chuan sim turin mahni inhneh kan tum tur a ni a, mahnia kan ṭhatna awm ve chu nasa zawka lanchhuahtir kan tum bawk tur a ni. Kan nunah hian mi dangin thu an rawn nei tak tak thei lo a, keimahni bawk hi a tawpa pawimawh ber chu kan nih ṭhin avangin keimahni thutlukna ang ang chu kan nun dan a ni e, pawh ti ila a dik thei ang. Nun hi kan duha pawhsei theih ngawt a ni loin; kan nun hman tàwp hun tur hi tu mahin kan hre lo. Chuvang chuan, holam taka nun hman mai mai nan chuan a uiawm lutuk avangin ni tin hian nun kan uluk reng a ngai a, darkar khat hi ṭangkai taka a hman theih ang bawkin ṭangkai lo takin a hman theih bawk ṭhin.

Hma lam pan turin inbuatsaih la, i thlen chin aṭanga hmasawn turin i ke chu hma lam panin pen rawh le.(Phek 7-ah zawm a ni)

- Mahmuaka Chhakchhuak