Written by
K.T. Lalrikhuma
Chanmari

AIDS hi kan do pung zawk em?

Ka hriat sual loh chuan kum 1974-75 vel khan AIDS hming hi Zoram hian kan hre ṭan a. Kum 1986-87 vel aṭang khan Zofate zingah vei nia rinhlelh sawi tur an awm a, inkaichhawnna ber chu ‘sex’ hman aṭangin a ni an ti a. Mi zawng zawng kan fimkhur a nih kha. 

AIDS tih aiin ‘HIV Positive’ tih a lo lar ta zawk a, a hlauhawm loh hmel sawtin a lang. Kum 1992-93 vel kha ni ta in ka hria Health Department in Chaltlang Dawrkawn Directorate Office an neih lai khan AIDS laka kan him dan tur leh do dan tur sawiho turin meeting an ko a, Central YMA aiawhin ka tel ve a. Hemi ṭum hian ka rin loh takin Director chuan chair aṭangin condom hman uar a rawn sawi mawi ta tlat mai a, a ṭhat ber ka rin loh thu in ka lo hnial a, poster a condom fakna ziah dan tur thlengin sawi zui nghal a ni a. Heta tang hian kan sorkar hian condom hmanga in tih (sex hman) hi kohhran rawn lovin a phalrai ni ta berin ka hria.
 
Hman deuh khan mi pakhatin condom hi a thlawnin a sem ṭhin niin an sawi a, hei tak hi AIDS tidarhtu-ah ka ngai. Hmeichhiate hlauh ber chu rai leh mualpho a ni. Rai leh mualpho an hlauh avang hian nula tam tak te hian bialpa te lakah pawh an ṭang tluan ṭhak thei a, fakawm tak an ni. Mipa rilru ang lek phei chu pu ve se ui leh ar kan hlat lo viau mai thei. Condom hi free distribution a nih chuan kan nulate rinawmna kan chhuh tihna tluk a ni thei ang. Rai an han hlau lo dawn phawt chu a ni a, an va free dawn em!
 
Kan ṭhalai hruaitu fel tak tak, mahni nupui tur ngei ngeite inneih hma loh chu sex hmanpui tum lote hian condom hi an ipte-ah pai ve ta reng mai se, an rilru a dang daihin ka ring ṭhin. Kristiana Vanram kawngzawhah khan mi pakhatin meialh lai tih hlum tumin tui a lo theh lauh lauh laiin pindan leh lam aṭangin mi pakhatin meialh lai chu hriakin a lo chawm ve ngat ngat tih kha kan ang hle in ka hria. Kan Beram puten inneih hmaa sex hman chu a ṭha lova tiin an zirtir a. Pindan lehlam aṭangin condom hi AIDS laka himna tiin an lo fakmawi a, ‘rai proof’ tih an hre nghal kar tlat a ni. Condom hian kan ṭhalaite zingah sex hman a tihluar a, chu chuan kan ṭhalaite rilru a hruaisual ta a ni. 
Condom hmangin kan tem vir te te a, tawlhpa nalah chuan an tlu a, an fimkhur seng leh si lova, ram pum buaiin kan buai ta ni berin a lang. Sawn thlak theih lohna leh rai theih lohna permit an ah reng te chuan hmanna hun leh hmun remchang an melh reng lovang tih tunge sawi thei? 

Zu leh drugs a lo tam bawk si a, rui deuh phiang phuang tan phei chuan a him chiah ang em? Condom hi a hun leh hmun a zirin hnawl vek chi chu a ni hauh loh. Entirnan: Ṭhiani te lane emaw hmun biru deuh an pan thinah te hian lei mai theihin lo zuar ta se a ṭangkai viau ang. An hmang nghal ngei dawn em tih pawh hriat lohva zalen taka sem a nih chuan sex hman tumna a nei lem lo te tan pawhin an hman phah fo ang a, kan ṭhalaite moral kan tichhe tual tual ang tih a rinawm a ni. 

Thil reng reng a thlawn a neih a nih hian a thawh tur angin a thawk ṭhin lova. Mamawhtuten an mamawh ang taka an lei hi a ṭha ber zel. Kan beramputen pulpit tlang aṭang a kan statistic an han sawi aṭanga han ngaihtuah hian AIDS hi kan do rem lova, kan do pung tual tual zawk a ni mai lo maw? Tuna kan statistic hi kum 1990 chho vel aṭang a vawiin thlenga kan hmalakna dik loh vang ni berin a lang. Ko i thlak thut teh ang u. A hlauhawmzia te sawi ṭha leh ila, councelling lamah pawh in sawi ṭhaih deuh ila, sex aṭanga AIDS kai te chu an awmna kohhranah te thunun nise, vanram pawh an kai lovang etc te ti vel ila. 

- K.T. Lalrikhuma, Chanmari