Written by
Dr. Laltluangliana Khiangte
Senior Professor, Mizo Department, Mizoram University

MIN HRINGTU NU ṬAWNG HLUTNA LAM HI

Thuhmatheh :

Kum tina ramtuk thla takrik ni 21 hi khawvel pum huapa hringtu nu ṭawng hman pui ber ngaih pawimawh ni (International Mother Language Day) a nih avangin Nu Ṭawng Ngaihhlut Ni tiin han dah ta ila, a mak lem lo vang. Nu leili leh a kamchhuak thu leh hla pawimawhzia chu a fate zawng zawngah a chiang. Chhung tinah chutiang a lo nih chuan, nu chu ṭawng tiṭhatu emaw, tichhetu emaw a ni nghal dawn tihna a ni. Pasal nikhua vak lo nei a nih phei chuan, chu chhungpuinu thusawi zawng zawng chu an chhungkaw lairel a ni nghal mai dawn a ni. Tunlai hian mipa ve che che, thu leh hla ṭha phuh chhuah chu sawi loh, bial tê reuh tê pawha pa hum luah zo lo, chawhnu hera mahni nupuite pawisa dîl mai mai an pung zel ni berin a lang! Chungte hlei hlei chu nu leili leh a kamchhuak pawimawhzia lantirtu zawng a ni chêk ang.

Mizo ṭawng uar hi sawi tawk thiam a har ta hle. Kum 2006, Sept. 8 daih tawh khan Lunglei-ah pa pakhat chuan, “Lunglei District Art & Culture Office-a District Research Officer leh Lungleia Mizo Academy of Letters Joint Headquarters Office Bearers-ten Organising Committee siama Seminar an organised leh Seminar paper ziak tura Resource person atana min han select hi ka surprised hle a. On the spot-a request ngai lova Resource person TA (Travelling allowance) leh DA (Dearness Allowance) thlenga rel felin Accomodation & Fooding bakah Resource person remuneration chena Organising Committee-in official decision neia resolution an lo minute diam avangin Mizo Academy of Letters Headquarters hminga Official Greetings & best wishes leh on my personal behalf-a Vote of thanks han propose nghal bak chu duty han perform tehchiam tur ka nei lo, thank you so much...,” tiin thu a sawi pek a nih chu!

E-khai, khi khian kei chu mi sawp chau nghal der. Khawi hmunah pawh kal ila, khitiang khi kan mi thiam leh hotute inbun ruah fo dan a nihzia chu kan hriat ṭheuh kha. Beng a va’n kham ṭhin ngawt ngawt tak em! Kum 2000 aṭanga khawvel hmun hrang hranga an lo hman tawh he ni bîk pawimawh takah hian UNESCO lawmthu hrilh ila, Bengali tlangval pali thihna avanga hetiang hunpui an han duang chhuak hi kawng lehlamah chuan, a tihzia hle.

UNESCO leh Ṭawng :

Dhaka khawpuiah an ṭawng (Bengali language) hmakhaw ngaih vangin Feb. 21, 1952 khan Urdu duh lohna lantirna hmunah buaina namên lo a chhuak a, Bengali zirlai paliin nunna an chân hial a. Bengali Language Movement an ti mai a, khatih laia East Pakistan-ah ṭawngpui bera Urdu lo hman chu Benglai-hote hian an helh a ni ber mai. Mahni ṭawng hmangaih vanga zirlaite an thihna hian nghawng ṭha tak a nei ta hlauh a, he ni hlu danglam tak, Nu ṭawng hman ber ngaih pawimawh ni, International Mother Language Day hi keini pawhin kan lo hmelhriat ve ta a ni.

He niin a ken ber chu, mahni pianpui ṭawng thiam leh hman uar a ni. Hmasawnna, remna leh inrem thar lehna atan mahni pianpui ṭawng hi hman tur a ni, tih hi a kawh pui ber chu niin a lang. Ṭawng avanga intualvuakna te hian hmasawnna a tiṭhuanṭhu a, inlungrualna a vaw chhia a, mi leh sa inrem lohna chi hrang hrang a paipawn avangin, ṭawng hmanga inlungrualna hi thil pawimawh tak a ni rêng a ni.

UNESCO hian ṭawng lam hi a vei hle a, keini pawh hi râlkhel dâr min rawn vuak khum tawh a nih kha. Ṭawng ral tur zingah Mizo ṭawng hi a lo telh rân tawh mai a. ‘Fîmkhur rawh u,’ min rawn ti tawh. Chuvangin, Mizo ṭawng humhalh, tihhmasawn leh hman uar chungchanga hmâ kan lak hi a ṭûl tak zet a ni. Ziaka dah a nih loh chuan thaler aurawl ang chauh a ni mai ang tih hlauhna a awm a, heti hian ka rawn chhu chhuak ta thlap a ni. Vawi khat chhiar mai a tawk lo vang, chhiar nawn fo ni se a duhawm.

Tu nge Mizo hnam hmangaih?

In lo chîk ve emaw, engah nge hmanlaia kan mi hluihoten Baibul pum mai hi Mizo ṭawnga an lehlin theih laia, tuna mi thiam, dikri tlar tiar tuarh hoten Sap ṭawng zep lova an lehlin theih tâk hauh loh mai le? A thiam zawkte hi an thiam ta lo zawk em ni le? A va mak ngai em!

Tuna Baibul lehlin hnuhnung ber hi i thlêk ngun chuan, nasa takin kan hnungtawlhin kei chuan ka hre tlat. Mizo ṭawng tihhmasawn leh tihhausak thu kan sawi ve ṭhin te chuan tu ngaihtuahna mah hi a chawk tho zo lo niin a hriat theih. ‘A Sap ṭawngin a chiang zawk’ an ti hmiah zel a, zokhaw veng kêltila pitar-putar chhiar thiam tur zâwng an ngaihtuah lo. Anmahni awphawi takin, ‘an care lo’, ṭawng ‘an contri a,’ an duh lam zawng zawngin an pau kual vel a, ‘A Hebrai, a Grik ṭawngah chuan’ an ti thûl, ‘a Sap ṭawngin han sawi ila, a chiang mai’ an ti a. Keini ang duang tan hian a chiang zo tak tak si lo a ni. Aw Zoram, tu’n nge i ṭawngpui ber ‘Mizo’ hi hmangaih tak zet le? Engtia hmangaih nge i duh ber le? Kei hian ka zawt chhuak zo hauh si lo vang.

Sap hming pu kan tam tial tial a, hnam dang leh Sap lam natna vei leh an ṭawnga thi kan pung bawk. Mahni pianpui ṭawng aia hnampui ṭawng thiam nâl zawk kan tam tial tial a, hmui hman kawnga zei, thahrui lama lak tlak tehchiam lo kan pung a, nun a pherh tial tial an ti hlauh thung. Ramveimi (Politician) an tam tial tial a, contractor an tam tial tial a, sum kawng bo a ṭhahnem tial tial an ti bawk. Chutiang bawkin mahni ṭawng aia hnampui ṭawng hmang uar apiangin hnamzia an ngaihsak lo deuh zel. Mahni pianpui ṭawng thiam zîktluak lo chuan hnam hmangaihna an tlachham deuh zel. Mahni ṭawng hmangaih nachâng hre lo chu ran ang chauh an ni. Chawkawpuar an hmuh chuan an lungawi mai a, thil dang an ngaihsak lo.

Hnampui hovin an ṭawngin min rûn

An fin kan chelh lo, kan chelh lo tih kan hriat hnuah pawh kan la insangmar duh chuang lèm lo. An ṭawngin min rawn nêkchep hmasa a, kan ngaihtuah dan min thlaksak a, sawi tur min hrilh a, a sawi chhuah dan ṭha an zam chhuak a, kan tan ṭan ngaihna aih a awm lo. Mahse, tam tak chuan chutiang taka phuara kan awm dan chu an ngaihsak lem lo. Ngawi teh u, ‘An aware lo’ ti ila, ṭhenkhat rilruah chuan a ri ring zawk mahna le! Ûksak deuh turin han fuih ṭhin mah ila, ‘ṭhing’ kan ni tlat zawk.

Eng pawh ni se, a chak zawk chuan a chak lo zawk chu a awp mai tur a ni. Chu chu hnam chanchin (history-ah tih kher loh chuan mi ṭhenkhatin chiang lovah an ngaih takin)-ah a lo thleng dik tawh a. A dikzia kan hria a, tal chhuah duh mah ila tal theih hauh loh châng kan ngah mai. Phuartu awm angin lang lo mah se, min lo phuar nghet tlat tawh mai hi a ni a. Kan ngaihtuah dan nen lama min lo khawrh ruahsak tawh avangin, dik leh ṭha nia kan hriat mêk pawh hi kan hnamzia (‘culture’ tih kher duh an tam) nen hian a lo inpersan thui tawh khawp mai a. Kan lo inpawtfân nasa hle tawh a ni tih kan ngaihtuah ngai lèm lo. Chuvangin, kan thupui khian min lo pawt sän duar tawh niin kei chuan ka hria a. Min pawt sän lèm lova ngai erawh chu hlui tam tak daih tunah pawh hian kan awm ngei ang le.

Chanchin thar, film leh lehkhabu hmangin min pawtsawi deuh reng a. Sap ṭawng bakah an hman ṭhan avangin hria leh hre lovin Latin, French, Grik, Hindi leh Sanskrit ṭawng te kan lo hmang ve nawk nawk bawk. Latin ṭawng Ad hoc (lailawk), Anno Domini (Kan Lalpa kum), bona fides (dik tak), de facto (a tak) de jure (danah), dramatis personae (lemchangtute), ex gratia (khawngaihna thil/ralna), honoris causa (zahawmna) idem (a ngai), in memoriam (nghilh loh nan), in toto (a pumin), magnum opus (kutkawih pui), post mortem (thih hnu), sine die (ni tinzawn awm lovin), via media (a haihawl), viva voce (kam liam) tih ang chite hi kan lo hmang âwl lo ve a.

Tin, French ṭawng kan lo hman ve fote chu — a demi (chanve), bon ton (incheina tunlai ber), bon voyage (zin nuam le), en route (kawngah), par excellence (duhthusam), respondez s’il vous plait (chhan ngei atan), vis-a-vis (a ep chiah). A dang chu sawi zel rih lo mah ila. Khing thu mal te khi kan lehkhabu, chanchinbu leh thurel ziak khawmna lamah chuan a lang fo tawh ṭhin tih kan hre vek âwm e.

Tû kan dik ber maw?

‘Vanchung nula kan rîm dawn, tu kan ṭha ber maw?’ tih ang deuh khan, lehkha ziak ṭhin hote hi vantlang hmaah kan han inpho chhuak ta ṭhin a ni a, min lo thlan dana lungawi vak lo hi chu kan meng tâl tap tap mai niin a lang. Hnam hmangaihna thinlung pû-in, kan ṭawng hi hausa se, kan ṭawng hi changtlung zel rawh se tiin ṭhahnem han ngai viau mah ila, a châng chuan ‘A zo ṭiah ṭiah’ tihte hi kan hlawh a ni mai mai.

Lamhnai buh thiara a lo lang hmasa apiang ham khawm mai mai te thuziak hi hralh a tla phian zel. A ṭawngkauchheh ṭha leh Mizo ṭawng fir ṭha tih lam ngaihtuah hek lo. Kamrama ṭha, hrawk fah deuh apiang hi an lei bawrh bawrh mai a. Chuti lama kut thlak thiamho lah chuan, sum alawm kan ziak chhan tiin engti kawng zâwng maha inthiam lohna nei lovin an pawm kual zung zung mai si.

Mizo ṭawng hian a sawi ve theih zel asin maw le! Miin ‘âtchilh hi finchilhna a ni e’ an tih ve tho kha maw! Chanchinbu chi hrang hrangah (ni tin, kar tin, thlakip, kumbi bu) leh kohhran chanchin pangngai leh chetlak-thu / chetlakna / chetvelna (activity report) chi hrang hrangte pawh hi sawi tel a rem mai âwm e. Nia, ni-tin tih aia ‘daily’, kar-tin tih aia ‘weekly’, thlakip tih aia ‘monthly’, kumbi bu tih laia ‘annual magazine / year book’ tih chiang zawk tlata kan hre reng mai leh hlu deuh zawk ang hrima kan ngai hi chu kan pian chhuahpui Eden sual tih lohah chuan a ngaihmawhawm pâwl chu a tling vein ka ring.

Buatsaihtu thuhma, kamkeuna, kamchhuak, enkawltu thuchâng tih hi ‘editorial’ tih aia a chian lohna reng reng kei chuan ka hre lo va; mahse, chanchinbu chhuahtu zawng zawng deuhthawin ‘editorial’ tih hi a chiang mai an ti a, kan ṭawnga sawi ve theih reng hman ai chuan mi thuamhnaw hmanga han inchei hi kan châk tlat zel. Tlipna, tlângkawmna tih te pawh hi a chiang a, mahse, ‘conclusion’ tih a nih kher loh chuan ho deuh riauva hriatna kan la nei a ni ang. Sawi hona aiah ‘discussion’, phêk tih aiin ‘page’ tih duh tlat mai te, nambar tih aia ‘number’ tih te, bu aia ‘book’, hauh aiah ‘booked’, zanriah aiah ‘dinner’, fakna aia ‘advertisement’, nemziak aia ‘signed’, tlângzarh aiah ‘release’, hawng aiah ‘inaugurate’ ... ang chite hi ho viauin lang mah se, harhfîma mahni hnam ṭawng palzûtna chi khat chu a ni ve mai lo maw? Sawi zel lo mai teh ang aw, kan chiang tho tawh âwm e.

Tlipna

Aw le, thil dang chu sawi zui lo mai teh ang. Mizo ṭawng hi 8th. Schedule-ah min la dahsak si lo va, keinin kan vawrh lar bawk si loh chuan, kil khatah kan tawm sen reng mai dawn a nih hi! Kum 1997 aṭang khan NEHU-ah M.A. zir theihna chu kan nei ta hlauh a, a hnu deuhah Ph.D. leh M.Phil zir theih kawng a lo inhawng ve leh ta a. Kan ṭhang ve hret hret zel a, a tihzia hle. MZU bakah ICFAI-ah te Master Degree zir theihna kan nei chhunzawm ve ta zel a. College lamah ni se, PUC-ah M.A. a zir theih ta hlauh bawk a, College dang dangah zir theihin a awm ve thuai ang tih ring bawk ila. Kan thuhlaril / thu leh hlate hi ṭawng dang danga lehlin tum chho zel ila, zirna hmunpui dang dang hawn belh zelin, kan pianpui ṭawng hi hman uar i tum zel ang u. Kan ṭawng hi a darhzau poh leh kan hnam hi a ropui a ni mai dawn si a. A hmeia pain ṭan i la sauh sauh teh ang u.

Ziaktu: Dr. Laltluangliana Khiangte

Senior Professor, Mizo Department, Mizoram University