Written by
- Lalnunṭawma Fanai

Kuhva káu aṭangin ṭawih thei khawvel tharah

Kan dam reng lohna tur leh kan ṭawih ral vekna tur khawvelah hian, ṭawih ral ve miah lo tur chu plastic/polythene te hi an ni. Heng ṭawih ral thei lote hian lei hi an rochun dawn a ni ber a, khawvel a tibuai nasa ta hle. Sorkar ropuite lu a hai a, ṭawih thei thlaktu tur an zawng a, Govt of India pawhin July ni 1, 2022 khan Single Use Plastic khapna thu a rawn aupui ṭan ta. Hemi kaihhnawiha Mizorama hmalakna pawimawh tak chu, Kuhva kau aṭanga thleng siam chhuah hi a ni a. Kuhva chinna khawpui Bilkhawthlir khuaa sorkar, VC leh Self Help Group-te hmalaknaa Kuhva kau aṭanga plate an siam hi kan bulṭan mekna pawimawh tak a ni a, a pawimawh dan a thûk ril hle.

He khawl dahna hmun hi, ‘Arecunut Leaf Plate Production Centre’ a ni a, Rashtriya Gram Swaraj Abhiyan hnuaia mi niin, Ministry of Panchayati Raj, Govt. of India hnuaia mi a ni a, Mizoram sorkar hnuaia LAD chu nodal department a ni. Khawl hi Bilkhawthlir South VC te hnenah pek an ni a, anni hian kumin (2024) February thla tir khan Bilkhawthlir Self Help Group 18 intelkhawm ‘Bilkhawthlir Village Organisation’ te enkawl turin inremna siamin an hlan chhawng ta a ni. A rualin thleng chi hrang hrang paruk an siam thei. Khawl chi thuma kuhva kau phek an barh hian, a intan bung nghal a, minute khat chhungin paruk a siam a, darkar khatah thleng chi hrang 600 zet a siam chhuak hman tihna a ni. Khawl pakhat hian ni khatah thleng chi hrang hrang 1,800 an siam thei a, thla khatah thleng 43,200 an siam chhuak thei tihna a ni.

Thleng 12 zel tuamkhawmna atan sarang pan tak hman a ni a, LAD hotute sawi dan chuan, thleng an siam hi Rambo polythene leh polythene-ah te dah a ni a, a thianghlim tâwk lo a, hmuar a siam thuai bawk a. Hei vang hian Deepam Ecogreen Chennai te an zu dawr a, sarang pan Shrink POF Roll hi hman a ni ta, 100% recycle polyofin Shrink film under HSN Code no 3920 tih a ni. Khawl hmanga tuam a nih hian, a chhungah boruak a lut lo a, a thianghlim bawk a, rei tak pawh dah ṭhat theih a ni. Kuhva kau aṭanga thleng chi hrang an siam chhuahte hi, Self help group a nuhote pawhin, "11inch hi duhthusam a ni," tiin min lo hrilh, mite duh ber 11inch a lian an siamna ber erawh a khawl a chhiat lai a lo ni a, a pawi hle. Tuna an siam chhuah lian ber, chaw eina thleng 12 inch pawh hralh a kal ber a, ṭawih thei thleng thlaktu atan hman a nih avângin an lei duh viau a, a hralhna lamah lungngaihna tur a awm lo niin an sawi. A lian ber 12inch hi Rs 8 in pêk tum a ni a, 11 inch hi Rs 6 in an pe dawn a, a dangte hi Rs 4/5 ten an hralh chhuak dawn a ni. March thla atan thleng 800 vel order an nei nghal niin min lo hrilh.

Bilkhawthlirah hian Kuhva kung nuai 50 vel a ding tawhah an ngai a, Kuhva kau hi November aṭanga May thla thleng a tla ṭhin. Kung khat aṭangin kuhva kau pathum a tla a, a len dan erawh a inang lo thung. A kau tla zawngtu turah harsatna an tâwk ṭhin. Naupangin exam chawlhah inhlawh nan an hmang ṭhin a, an hman loh lai chuan, Self Help Group nuho hian an zawngkhawm a, khaw ṭhenawma mite pawh an leisak mai ṭhin. A kau dahkhawlna tur hi, LAD chuan in an saksak a, a tê chhe lem lo. Hemi hnuaiah hian khawl hi dah a ni. Kuhva kau tla hi, hnawksak tak a ni ṭhin a, tui a tling a, thosi an pian phah ṭhin. Thlèng siam nan hman a nih tak avâng hian thosi pianna a bo ṭhen ta a, “Kum 2018-ah khan Bilkhawthlir damdawi inah Malaria kan awm lo,” tiin min lo hrilh. Bawlhhlawh kha ṭangkaiah an hmang ta a, natna thlentu thosi ûmbona atan hman a ni bawk a, a hlutna man hi a toin a ngaihnawm a nia!

Kuhva tamna hmun dang Hachhek tlangdungah khuan, an pawla tel khaw 20-a mite Kuhva kung hi nuai 100 vel a awm turah an ngai a, hei hi Hachhek Bial Kuhva Chingtu Pawl Asst Secretary Kanan Lalhlimawma min hrilh dan a ni. Rengdil Self Help Group hian thleng lian siamna khawl lian pahnih leh khawl tê pathum an nei a, ICAR Kolasib aṭanga a thlawna an dawn a ni. In sakna leh a hmunhma vel hi loan-a rulh ngai a ni thung. Zamuangah pawh khawl hi a awm a, a chhe mek. Kawrthahah mimal leh Self Help Group-in an nei bawk. Solar hman dan emaw, generator leh power supply lamah hmalakna a awm ṭhat chuan loh chuan, chet a har hle niin an sawi. Kuhva kung nuai 100 vel zet aṭang chuan, thleng leh bowl siam chhuah theih a tam turzia ngaihtuah ila, Aizawla Catering ti zawng zawng hian an mamawh vek dawn a, ṭan lakna tur a la tam hle.

Loh theih lohin ṭawih thei lo khawvelah kan zuang lut ta! Kohhrante pawhin kan hunpuiah ṭawih thei lo thlèng hnawlin, sil theih thlengah kan kir leh ta, hriat a nuam hle. Mimal tinin bawlhhlawh kan en dan hi a changkan ve zel a ngai a, ṭawih thei leh ṭawih thei lo thliar kawngah pawh mipui ṭha ni turin mawhphurhna ka nei lian ta hle. Kawr bula awmten kawra bawlhhlawh paih lohna châng kan hriat mek laiin, kohhran leh pawl hnatlanna, puipunna leh chhungkaw ṭhenkhatten kan la zàwm ṭha tâwk lo viau. Vawiin aia naktuk, thla thar aia nakkuma hmasawn tum zel tur mihring kan nihna hian, bawlhhlawh paih kawngah pawh hmasawnna thar min thlen zel se, a kaihhnawih sorkar department leh mipuite pawh a kír leh zawng ni loin, hma lam pan zawngin kan ṭang fan fan tur a ni ang.

- Lalnunṭawma Fanai