Kan Hnam Dam Nan

Kan Indian puite ho hi han thlir ila, heng Assam rama mite, Bengali kan tih hote leh a dang te, an incheinate leh thil dang te, a tawi zawngin a vai ngan zel a ni. A mi pangngai chinhote pawh hi sap ṭawngin han be mah teh u, an thiam lo emaw tih mai tur a ni, an ṭawng ṭha duh mang tlat lo. Ram hruaitute ho incheina leh ṭawng hman ṭhinte pawh hi han chik deuh mah teh u, sap pachal tan pawh changkang lo zawk fe ni mah ila, an ngaihsanawm, mark ṭha tak pek tlak an ni. BBC, CNN, etc. te i en chuan ram hruaitu hrang hrangte thusawi lai leh thil ti vel lai te i hmu ṭhin ang. France hruaitu chuan an hnam ṭawngin thu a sawi, chutiang zelin Korean pa pawhin, sap pa erawh chuan sap ṭawng dik tak hmangin a sawi. Han sawi leh ta ila, vai kan tih hote pawh hi an tia lawm, khawi hmunah hmu ila, an vai ngan, an hriat lutuk, an tia lawm. Mahni hnam zia, ṭawng leh tih dante hi hnam innghahna, lungphum pawimawh lutuk a ni. Hnam innghahna, lungphum a ṭhat loh chuan a ding chhuak thei lo vang, chuvang chuan, hnam fing leh ropui, hausa apiangin an hnam ṭawng, zia, tih dan te, an ngaihluin an ngaisang em em ṭhin, an dah hniam ngai lo.

Kan Dam Lo – Damlo chu a nat dan azir emaw, enkawl dan a zir emawin a damchhuak lehin a thihpui thei. MAL (Mizo Academy of Letters), tih hi tlema inchhiar deuhho chuan hre lo kan awm pawh ka ring lo. Pawl upa tawh tak niin ka hria, Mizo ṭawng humhalh a, chawisang a, buaitu pawl an ni. Ka lo hriat dan chuan Mizo paril, thu leh hla lama mi hratkhawkheng, tling leh fel tak tak te an ni. Kum tin Mizo lehkhabu ṭha ber thlanna an nei ziah ṭhin a, mipuite pawn kan ngaihlu hle, mi hmingṭha leh mi bik deuhte pawh chawimawina an pe ṭhinin ka hria. Mizote kan innghahna, han ti ila, kan tisual em em lo vang.

Hetiang an nih lai mek hian an pawl hming lam pum hi han en ve mah teh, vai ngan, Mizo ngan kha chu a ni miah lo, sap ṭawng a ni daih. Mizo ṭawng humhalh, chawisangtu pawl hming chu sap ṭawng a ni daih a nih chu! Ṭawngin a daih leh ta pek lo nge ni dawn le? YMA (Young Mizo Association), he pawl pawh hi pawl lian tak, Mizo hnam, ṭawng, làm, engkim humhalhtu pawl, tlawmngai pawl a ni. Mahse, anni pawh hi an hming hi sap ṭawng a ni daih, a Mizo miah lo. Han insawifiah tak tak se la MAL-ho pawh hian, Awithangpa, tih tluk hialin an sawi Mizo thiam ka ring. Mahse, Mary Kom pawh khan Kom chu Kom, Mizo ka ni lo, a ti. Chutiang ang bawkin, sap ṭawng chu sap ṭawng, Mizo ṭawng a ni lo tih, vawiinah hian a hmutute kan ni. Anni ber hetiang an nih chuan kan hriattirna tarhote chu Mizo vek ni mah ila, sap ṭawng hlira tàr chu a mak awm lo ve. Thingtlangpa, thingtlangnu pawn lo telh ve chiam chiam mah se la a mak hran awm lo ve, kan mi thiamte hlei hlei a uar uar an ni bawk si. Hengte leh a dangte han ngaihtuah neuh neuh hi chuan eng thil emaw tak hi chu kan vei a ni, kan chiangkuang lo, kan damlo a ni deuh ber mai e.

Tih Theih Awm Chhun – Nasa takin sap ṭawngin min rún mek, hnam dang tih dan leh incheinate pawn min rún mek. Kan inhriat chhuah a, harh vat loh chuan Titanic lawng ang mai khan tuipui mawng lamah, chhanchhuah ngaihna awm tawh lovin kan pil ruai ruai mek a ni. Kan zirna sikulte lah chu sap sikul, Mizo ṭawng hman khap burnate pawh a awm an ti. Mizo sikul chu tu ma'n kan duh lo, chu ai chuan pawisa tam tak senga sap sikula kaltir kan duh vek zawk. A nei zawk deuhte lahin a aia hlaah, khu tah, vairampurah kan dah bawk a. Kan hnam ṭawng, tih dan lam chi reng reng chu inhrilh leh zirtir an ni lo. Hnam dang ṭawng, tih dan erawh chu nasa taka zirtir an ni. An lo seilen hunah chuan vawiina mite ang bawk hian, nula/tlangval, ṭawng thiam lutuk lo, hnam zia hre vak lo an ni leh mai dawn a ni. Sap ṭawng chu a pawimawh em em, hnam dang chanchinte pawh a pawimawh em em, hetih lai karah hian mahni ṭawng, hnam zia, ngaihhlut, dah sàn hi hnam fing leh ropui apiangte tih dan, dinchhuah theihna a nih zia hi kan school naupangte, tu leh fate leh college zirlaite pawh hi i zirtir uar ang u, kan lo ti mek a nih paw'n; i uar deuh deuh ang u.

Lo Pen Chhuak Rawh – Hnam ṭawng, tih dan humhalh zel tur hian kan pawimawh tlang ṭheuh hmel e. Ngun takin ngaihtuah la, I thil sawi reng reng kha, I suangtuahnate pawh, rin aiin sap ṭawng hi a lo tam duh khawp mai. Chu'ng hote chu a tlangpui thuin, Mizo ṭawngin a dah theih vek. I thil ziaha mite pawh sap ṭawng a lo awm nual ṭhin a ni a. Chu'ngte pawh chu Mizo ṭawngin dah theih tlangpui bawk. Hetiang hian mahni ṭheuh kha inchik ta ila, thla 3/4 hnuah chuan Mizo ṭawng nalh tak mai kha a lo chhuak ṭan tawh ang.

Kan thatchhia a, kan ngaihtuah peih lo a, awlsam zawk kan ti a, sap ṭawng chu kan pawlh ta nawk nawk mai ṭhin a ni. Kan ṭawng hian a daih lo, awm chiah lo, tih te pawh hi thil ni mai awm tak a nia, mahse, Mizo ṭawng, mahni ṭawng, ngaihhlutna chang hre lo, ngaisang lo, intilehkhathiam, intimithiamte hna deuh mai mai niin ka hria. Aw le, kan hriat ṭheuh angin, TV, Radio leh hmun dangah te kan hnam ṭawng, zia, tih dante, chimral mekin a awm tih kan hria ang. Tu nge tungding leh turin lo pen chhuak ang le, tu dang mah an awm lo, nang leh kei kan pawimawh. I thil sawinaah emaw, ziahnaah emaw, kan awmna apiangah I Mizo ngan ve teh ang u.

Kan hnam dam nan kan ti a, a ho mai mai, hengte chu khawvel changkannain a ken tel zel alawm, kan ti mai thei. Nia, a ni viau tho a, mahse, a hoh leh hoh loh chu nakin lawkah Silchar kawng a ping leh ang a, eng ang degree pawh nei sawmsarih mah la, i ṭhenawm dawra alu kg-ah cheng sawmngaa i lei ṭhin kha, a lèt dawrhin a pung nghal dawn nia. Vaichhia, vaichhia, I tih ṭhinte kha bawkkhupa chibai I buk a ngai leh dawn nia, mize nghet lo, mi tih dan entawna nung mai mai te hi chu tu ma'n an ngaisang lo.

Kei pawh hi tun hma chuan sap ngaisang em em mai ṭhin ka ni a, vaihote pawh hi ṭul mang loah pawh inzirnan tiin, sap ṭawngin ka bia ka be mai ṭhin. An lo ngaihsanawm reng taka, Mizote phei chu anmahni avanga khawvel eng hmu ve thei, anmahni avanga vawiin thlenga hnam humhalh bika awm kan ni. Heti tak hian kan ngaisang tih te hi rawn hria se la an lawm viau ngei ang, mahse, thurawn chhe té min pek chu ka ring tlat. In sak pawh a bulṭhut (Foundation)a fuh loh chuan rei a daih thei lo vang, chutiang bawkin kan ṭawng, zia, tih dante hi kan hnam bulṭhut a ni, tih chhiata a awm chuan rei a ding thei lo vang. Kan hnam dam nan, i Mizo ngan ve teh ang u.

- Lalchhandama Colney