Written by
- VL.Thlamuanpuia

Mizoram first : KAN KHAWTLANG ZIRNA LEH RAM HMASAWNNA

“Vawiina naupang mizia kan chher ṭhat loh chuan, naktipa tualthahna tur hriamhrei kan chher tihna a ni”

- Eager Hoover.

Khawvel hmasawnna sang chho zelah kan ram pawn hmasawnna hrang hrang kan nei chho zel a, khawtlang, chhungkua leh mimal ang pawn hmân ai chuan kan tun hunah hmasawnna tam tak kan nei tawh a. Khawvel ramah hian hmasawnna sang tak nei tawh, Developed Country (Ram intodelh) kan tih te, Developing Country (Hmasawn mek ram) leh Under-Develop Country (Ram hnuaihnung zawk) kan tihte hian hmasawnna kawng hrang hrang zawhin an intlansiak mek a. Hmasawnna rahbi thar kai turin tun dinhmun ṭheuh aia sanga awm tumna nei vek an ni. Chutiang chiah chuan hmasawnnain a ken tel thiamna leh finna sang zawkte pawh kan hmu chho zel a, chutiang tur chuan kan zirna kawng hrang hrangte pawh tihdanglam chhoh zel a, tunlai mil zela her danglam a lo ngai ṭhin.

Zir lo mite ai chuan a zirchhuakte chuan ṭangkaina an nei zawk fo ṭhin a. Tuna kan khawtlang Zirna mai bakah hian hmun hrang hranga an khawtlang awm dan leh inrelbawl dante, an khawsak phung leh an hmasawnna, an changkan leh changkan lohte i thlir ve ngai em?

Khawtlang nuam leh ram changkang taka siam theitu chu a chhunga chengte chauh kan ni a, hnam dangten kan khawtlang leh ram hi an rawn siam ṭha lo mai thei a ni. A nih chuan kan tun dinhmunah tun aia sang zawk hmasawnna leh changkanna kan neih theihna tur kawng leh, kan insiam theihna kawng pawimawh tak chu- Zirna sang zawk leh ṭha zawk zel bei tura kan rilru ngaihtuahna kan siam a, khawtlang leh ram pum huapa zirna kawngah ṭan kan lak thar a pawimawh hle awm e.

India rama zirna School ṭha tehna kawngah Mizoram

Zir chianna hrang hrang Ministry of Education Report te, Financial awareness high Literacy RBI Study leh Data hrang hrang en chuan, Lehkha thiam tamna ram hi India rama zirna chhia State kan ni a. Ministry of Education Report Grade Score-ah a mawngphah 10% level hnuai lamah kan awm a. RBI Study ah Literacy Rate chu : 91% niin Financial Literacy Rate chu 1.4% a ni. (BSE Data14.July.2023)

Heng bakah hian Department ṭhenkhat Education chungchanga State Data an siamte erawh nuihzatthlak khawpa awihawm loh a ni fo ṭhin. NABARD sum puk hmanga Zirna School kan thawm ṭhat chu duhthu a sam lo hle a. Sawi tur tam tak a awm thei ang, Sawrkar School-in beisei a phak loh em avangin kan fate chu rethei chung chungin Private-ah kan kaltir ṭhin a. Thiamna tak tak nei turin Zirna ṭha dawng se kan duh vang a ni. Chu Private School chu Commercial School lo ni ve lehin, mark sang leh ṭha (Board Result ṭha) ringawt uma zirna pe tawk an lo awm leh zel bawk a.

Sawrkar School hmun hrang hrang ah zirtirtu indaih lohna a nasa em em a, zirtirtu nghet an tlemin tlawmngai deuhten an hlawh aṭanga chhawr belh ngai hial khawpin kan Sawrkar School chu a awm ṭhin bawk. Ṭhenkhatah chuan zirlaiten thla tin pawisa thawhkhawmin an subject teacher tur an chhawr chawp bawk a, hmun ṭhenkhatah chuan an subject lak ni miah lo; zirtirtu indaih lohna vanga zirtirna pe tawk an awm a. Hmun ṭhenkhatah zirtirtu neih ṭhat loh avanga class kal lo an awm bawk. A ṭhenah Sawrkar School ram hmun chuhpui tawk an awm zel.

A bul ṭhut ngaihthah chungin a chhipah kan inṭhuai reng a, Sawrkar School chhe chhuak tih hlawhtu zirlaite, an thiam loh vang pawh ni hauh loa zirtirna ṭha dawng pha lo zirlaite chuan, an chhunzawm zelna turah harsatna an tawh phah fo a nih hi maw! Kan ramah chuan hei hi thil dik a ni, "Education hi tute emaw sumdawnna mai a ni," tih hi.

Ram leh hnam hmasawnna lungphum: Zirna

Mihring chu zir tura piang a ni a. Fakna hla chuan, “Mihring chauh lo chu zirtir an ngai lo,” a ti a, he hla hian mihring chu Zirtir ngai a nihna a tarlang a, zir thei a ni tih a keng tel bawk. Mihring hian zirna tel lovin hma a sawn thei lo a, zirna chuan mimalah hmasawnna min pe a, chu chuan chhungkua leh khawtlang, ram leh hnamah nghawng thui tak a nei ṭhin.

Zirna leh khawtlang chuan eng angin nge inzawmna an neih i ti mai thei. Sap thufing chuan, "No man is an island," a ti a, "Tu mah ṭhen leh rual nei lo an awm lo," tihna a ni. Mihring chu community-ah a cheng, a nung, a khawsa a, amah chauhva nung hrang thei leh kawsa thei a ni lo. Mi hnen aṭanga hriatna leh finna kan dawn ang bawkin kan hmasawnna pawh mite chungah a innghat vek a ni. Mite hmasawnna tur ngaihtuah tel hauh lova mahni hmasawnna tur chauh kan ngaihtuah chuan, nun kan zirna (philosophy of life) a la dik lo tihna a ni. Mahni fate hmasawnna tur chauh ngaihtuah a, mi fate hmasawnna tur kan ngaihtuah tel loh chuan kan fate pawn buaina an tawk an tawk ang. A chhan chu an ṭhian kawmten zirna an tlakchham a, hriatna an neih tlat si loh chuan chu'ng mite chu an tan râl ang hlauh an ni dawn tih a chiang a ni. Chuvang chuan, zirna kan tih hi mahni chauhva ṭan lak chiam theih chi a ni lo. Chhungkaw khat chauhva ṭan lak theih chi pawh a ni bawk hek lo. Ṭanrual dial dial a, inpuihbawm tawn a, a tiha tihkhawm laih laih chi a ni a, chu chuan khawtlang ṭanrualna leh zirnaah hmasawnna a thlen chho ngei ang.

Pa ropui tak, South Africa rama mi dumte tana zalenna lo sual chhuahpuitu leh an ram President pawh lo ni tawh ṭhin, Nelson Mandela khan, “Education is the most powerful weapon which you can use to change the world,” a ti a. Khawvel siam danglam thei khawpa thil pawimawh a nih thu a lo sawi a ni. Kan Zoram hi kan hmangaih kan ti ṭheuhin a rinawm, amaherawhchu, kan ram kan hmangaih tak tak a nih chuan ‘education’ hi kan ngaih pawimawh hmasak berte zinga mi a ni tur a ni. A chhan chu ‘education’ hian hriatna (knowledge), thiamna (skills), finna (wisdom) leh mize dik (character) a fun tel fo a, hei hian hmasawnna nasa tak mahniah, khawtlangah leh kan ramah a thlen thei dawn a ni.

I ram leh hnam a boral chuan nang leh i chhungte in him bik lo vang.

- VL.Thlamuanpuia