KUM 2024 KṬP GENERAL CONFERENCE THLENGTU TUR 'NGOPA' KHAW CHANCHIN
Kum 2024 KṬP General Conference chu Dt. 29th February- 3rd March 2024 chhung hian Ngopa khuaah neih a ni dawn a, ram pum huapa ṭhalai intawhkhawmna lian ber a nih piah lamah, Conference Diamond Jubilee a nih dawn avangin ngaihven a hlawh lo thei lo va, a thlengtu tur Ngopa khaw chanchin tlangpui hi bih chiang dawn ila.
Mizoram hmarchhak kila awm, Ngopa khua hi Aizawl aṭanga Saichal kal tlang (NH102B)-in Km 147-a hla a ni a, hmar lamah NE Khawdungsei, chhak lamah Sialkal tlangdung khuate, thlang lamah Phuaibuang, chhim lamah Lamzawl leh Pawlrang khuaten an karcheh a. Kum 2011 chhiarpuiah khan in 945 awmin mihring 4155 kan chêng a, kumin 2024-ah hi chuan in 1000 bawr vel niin mihring pawh 4500 bawr vel kan cheng mek a ni. Notified town niin kum 2022-a Mizoram khaw fai ber lawmmante lo dawng tawhin, kum 2023 khan Ngopa VC hian India rama VC/ Gram Panchayat ṭha ber lawmman - National Panchayat Award kan dawng nghe nghe. Thingtlang khuaah chuan Sorkar inbunna hmun niin SDO(C) leh BDO ṭhuthmun niin sorkar Department 20 bawr a awm mek bawk.
Luahtu hmasate: Kan hriat hlat theih berah Ngopa Châwra hmun hi Hmar Leiri hnamten Châwrkhupa hovin an luah a, a hming chawi hian Châwra hmun tih a ni. Tin, a hnu deuhah helai bawrah hian Thahdo ho hi an lo awm tawh niin a lang bawk. Tin, Sailo lal ropui Lalsavunga fapa Lalphunga’n Ngopa bul Lamzawl hi kum 1850 bawr khan a thleng chho a. Ngopa kai pheiin kum 1861, Mautam ṭam vanglai khan a thi.
Tuna luahtute: Vanhnuailiana fapa Liankhama fa upa ber, Hrangchhuana hi a pa thih hnuin Khumzawlah a in dang a, a nupui atan Thiltlang lal Hrangphunga fanu, Lalbiaki an va nei (Hrangphunga hi Vandula leh Ropuilianite fapa a ni). Kum 1900-ah Ngopa Berhtlang a rawn chuang kai a, kum 1901-ah Ngopa hmunah hian an insuan lut. Kum 1907-ah Khawdungsei Kânghmunah, Ngopa Châwra hmunah kum 1914 khan an rawn insuan lêt leh a. Indopui I-naah khan tlangval 40 lai mai Feren ramah an kal nghe nghe. Hrangchhuana hi Sorkarin Sana cheng 45 man hu leh Jubilee Silai a pe a, kum 1911-ah sorkar kohin Shillong a tlawh. Chawra hmuna kum 7 vel an awm hnuin kum 1922 khan Khawdungseia-ah a kai phei leh ta a ni.
Hrangchhuana leh Lalbiaki fapa Lalzidinga hian kum 1922-ah Shillong aṭangin Matric a pass a, kum 1923-ah Rosiami, Aizawl Thakthing lal, Paliana Hauhnar fanu nupuiah a nei. Pi Rosiami hi Mizo hmeichhe zinga ME pass hmasa a ni. Khawdungsei aṭang hian kum 1926-ah Chiahpui-ah a in dang a, kum 1933-ah Chiahpui aṭangin Ngopa a kai leh a, chuta ṭang chuan mei mit lovin tun thleng hian kan awm zui ta a ni. Khawdungsei, Ngopa, Khawkawn leh Chiahpuite hi Hrangchhuana leh a fate khua a ni a, kan History pawh hi sawi hran hleih theih a ni lo.
Ngopa Lal Lalzidinga hi, Sailo lal fate zinga Matric pass hmasa ber a ni an ti ṭhin a. Khawdungsei aṭanga a in dan hmain FJ Sandy-a phalnain kum 1923-ah Upper Primary School a hawng a, Chiahpuiah te, Ngopa-ahte Sikul hi a chhawm zel. A Sikul aṭanga Cl-VIII pass hmasa ber chu Pu Chhunbura (Pu PB Nikhuma te, PB Rosanga, Ex-Minister te pa) kha a ni. Pûma Zai - Tlanglam, Chheih Zaite hi a uar pawl tak khua kan ni a, Ngopa Thlûr Hnih Zai Ngopa Cultural Club-ten an record chu Zofate chenna khawvelah tawh phawt chuan; kûtni vangthlaah zaitira lampui (playback) ṭhin a lo ni ta a. India President, Pi Droupadi Murmu-in Mizoram a rawn tlawh pawh khan Ngopa Cultural Club-te record hi zaitira lampui a ni.
Vanapa thlah te, Vanhnuailiana khawnbawl Situala (LC Thanga IAS Retd. thlahtu) thlah te, Liankhama khawnbawl Dêngphunga (PL Thanga IAS Retd.te thlahtu), Lalphunga daido Haupuilala Chuaungo (Pi Vanlalnghaki Revival Speaker te, Pu C.Lalluia, Ex-Vice Principal, GAC te thlahtu) thlahte pawh Ngopa leh a chhehvelah hian an la awm zui zel a ni. – ram hauhtu Lallianthanga Pachuau (Dr. PC Biaksiama IDAS-te thlahtu), Pasalṭha Laithanga Fanai (F. Kapsanga pu) leh a unaute, lal sa bêl Chuhtea Hmar (ziakmi Zoremi Hmar Zote te, Indian Army Maj. MS Dawngsanga te thlahtu), pasalṭha Pakhara (Upa V. Thangzama te, Pu Rosiama Vanchhawng IFS Retd., Dr.Vansanglura, Serampore College Principal-te thlahtu) te hi an thlahte ram pum hriat an ni awm e.
Kohhran chanchin : Kristianna hi a lut hma hle a, Khumzawla an awm lai 1899 khan Rev.DE Jones (Zosaphluia) chuan tlawhin Zawlbukah Pathian thu a sawi. Ngopa kai hnu kum 1902-ah Phaisama, Dokhama leh Khuma ten Chanchinṭha an rawn hril a, rei lo têah ringtu an awm nghal a, Biak In hmasa ber pawh sethlamin tuna Ngopa kohhran Biak In dinna hmun velah hian an sa niin an sawi. Baptisma chang hmasa ber Chhungêka chuan January ni 31, 1904-Zosaphluia kutah baptisma a chang a, Tirhkoh a ni zui ta bawk. Tirhkoh hmasa berte lak an nih khan Phaisama Tirhkohin a lo chhuak leh a, tihduhdahna karah Kristiannain hma sawn zelin; kum 1905-ah Preaching Station-a hlan kai a ni.
Kum 1916-ah Zirtirtu Laibata, Durtlang khua solfa thiam tak chu a lo zin a, Biak Ina khuang lak luh a rawt a, Ngopa Chawra hmun Kohhran hi Biak Ina khuang la lut hmasa ber an nih a rinawm. He thu hi Zoram Hmarchhak Harhna Chanchin tih lehkhabuah Pi Lalruali paw’n a tarlang nghe nghe. Kum 1918-ah Ngopa tlangval Raltawna chu India Sunday School Union exam-ah a sang ber a, ani hi chanchin ṭha hrilin a chhuak zui ta bawk. Manipur lamah leh Sialkal tlangdung lamah te Chanchin ṭha hrilin mi eng emaw zat an chhuak zui ta a ni. Tirhkoh Dokhama pawh a mitdel hnuin Ngopaa luphum turin an rawn paw lut a, Tirhkoh hna thawk thei tawh lo mah se thuhriltuah an la hmang ṭangkai hle.
Kum 1921 January thlaah Ngopa Chawra hmun Kohhran hian Bial Inkhawmpui a thleng a, khawchhak leh hmarchhak lam zawng huam - Pastor Thangkhuma Bial leh Pastor Vanchhunga Bial infinkhawm niin palai mi 1400 bawr leh, a khawtual mi Kristian 600 vel zet nen Inkhawmpui ropui tak mai an hmang a. Tirhkoh Liangkhaia pawn ‘Kalvari Ennawm’ tih sermon ropui tak a sawi a, he inkhawmpui chanchin hi 1921 February Kristian Tlangau-ah chhuah a ni. Tirhkoh a nih lai leh nemngheh a nih hnuah Pastor Thangkhuma’n Hmawngzawl aṭangin a bial a, kum 1947 khan Ngopa Pastor Bial hawn a ni. Ngopa Pastor Bial aṭang hian kum 1972-ah NE Khawdungsei Bial leh kum 1981-ah Teikhang Pastor Bial a lo piang ve ta bawk. Tun dinhmunah Ngopa Pastor Bial chhungah hian khaw chhunga Kohhran pali te bakah Lamzawl Kohhrante an awm.
Tun dinhmunah Ngopa khaw chhungah hian Presbyterian Kohhran pali- Ngopa, Ngopa Chhimveng, Ngopa North leh Ngopa Venglai Kohhran te awm tawhin Kohhran Dan Zawh Kim belhkhawm pawh mi 2400 vel lai kan lo ni ta a. Tin, Salvation Army Corps pahnih, UPC (NEI) Kohhran pahnih, Roman Catholic, Seventh Day Adventist, CRC te pawhin Biak In ṭha tak neiin Kohhran changtlung tak a ding hlawm a ni. Kohhran pawl pakhat tan tih theih rual a ni lo va, Kohhran pawl dangte nen inlungrual taka Conference thleng tura kan han inbuatsaih mup mupte hi a ropui hle a ni.
Hmun tlawh/thlir tur langsar : Pi leh pute thlang tlakna lam a nih loh avangin hmarchhak kilah hian hmun hmingthang sawi tur leh tlawh tur a tam lo hle a. Mizo thawnthua Ṭuanpuii leh Chhawrtuineihlala (Hman deuh chuan Zirlaibu-ahtea awm kha) te sulhnu-Ṭuani lung te, Ṭuanpuii’n Chhawrtuineihlala a chawi mutna hmunte hi a khaw hmar lamah hian awmin, Ngopa Branch YMA-in tlawh theih turin a hmunhma hi an buatsaih a, a kalkawngah Mizorama thingpui huan zau ber (?) F.Kapsanga Tea Estate a awm bawk. Ngopa chhim lam Chawra hmun ṭawngṭai tlangah Kraws lian tak (30ft) phun niin khaw thlir nan pawh hmun thengthaw nuam tak a ni. Tin, Kohhran chanchin hmasa ngaihven mi i nih chuan Tirhkoh hmasa ber pathumte zinga mi, Tirhkoh Dokhama lung Ngopa Kohhran Biak In hung chhunga phunte pawh tlawh ngei ang che. Mizo History lama tui mi i nih chuan Chawra hmuna Lalngura lungdawhah, Sailo Lal ropui Liankhama leh a nupui Rochhingpuii ruhro an phumna hmunte hi tlawh ngei bawk ang che. Ngopa chhak lam ral, Sialkal tlangdunga Mizorama tlang sang ber dawttu Lengteng tlangte pawh i thlen in pa hnenah han zawt la, thil chîk mi nih i hlawh bakah a piah deuh, Khawdungsei zawn vela Sûr tlangte pawh kawhhmuh zui nachang a hre mai thei che asin. Pandal kiang Watch tower bula luahtu hmasa Lalphunga Sailo lung pawh hi thlalakpui lo chuan haw hauh suh ang che. Tin, hun i neih hlauh chuan Pasalṭha hmingthang Vanapa thlah la awm te pawh zawng chhuakin han chibai nghe nghe ang che.
Conference kal turte tana hriat tur pawimawhte : Boruak vawt leh lum hrehawm a ni lo turah beisei ila. Tin, tui hi kan hnianghnar tura ngaih a ni. Filling Station hi pakhat chauh a awm avangin inruahman lâwk a fuhin a rinawm. Inbiak pawhna lamah Airtel, Jio leh BSNL a hman theih ang a, sum leh pai lamah SBI ATM booth pakhat leh mini ATM te a awm a, Gpay leh Net banking lam pawh a hman theih rinawm mah se network traffic jam awm palh thei a ni a, pawisa faia inrin lawk a fuh ang. Man chawia thlen theihna khual bûk - Tourist Lodge, PWD IB, Forest Rest House leh VC Khualbûk te awm ve bawk mah se, delegates tana hauh fel a ni tawh thung.
- F.Lalchhandama & Zohmangaiha