Ramri Hung leh F.M.R

India leh Myanmar ramri hi Km 1643 zet a thui ni a. Chu ramri chu Arunachal leh Nagaland leh Manipur leh Mizoramte hian insemin Mizoram hian km 511 vel a chang. India sawrkar chuan India leh Myanmar inrinna hung a, Free Movement Regime tihtawp a tum ta a. Hei hian keini Mizote mai ni lo, Naga pawh a barakhaih hle mai.

Free Movement Regime hi kum 1950-ah hman ṭan ang a ni a. Ramri aṭanga mel 25 (km40) thleng passport leh visa ngai lova inkalpawh theih turin ramri an hawng tihna a ni ber. He dan huangah hian Burma mite chu India ram chhungah darkar 72 an awm thei a, India mite chu Burma ram chhungah darkar 24 an awm thei.

Hmarchhakah helna a tam avangin kum 1968 June ni 28-ah he dan hi siam danglam a ni. Kum 2004-ah siam ṭhat leh a ni a; inkalpawlhna hmun thum chiah a awm ta a; chungte chu Arunachal Pradesh-ah Pangasu, Manipur-ah Moreh, Mizoramah Zokhawthar te an ni. Kum 2010 July ni 21-ah ramri aṭanga thlen theih chin km 40 tih chu a zatve aia tawi km 16 lekah an titawi a. Kum 2018-ah Act East Policy huangah he dan hi siam ṭhat leh a ni a. Ramri hnaia awm te chu passport leh visa tel lovin, ramri vengtu hnen aṭanga phalna (permit) kum khat nung thei nen km 16 thleng an lut thei a; ṭum khatah chawlhkar hnih an cham thei bawk a ni.

FMR hi a nihna angin kan hmang lo reng reng ti ila kan sawi sual lo vang. Kum 2010-a thlen theih chin km 16 leka an siam thar lai pawhin kan enghelh reng reng lo va, tu mahin kan sawisel lo. Km 16 hi chu tawi tak a ni, kan tleirawl laia kea nula kan rìm ṭhinna ang chen lek kha a ni a, a hnai em em a, mahse kan ngawi mai mai vek a, sawisel tum kan awm hran lo. A nihna angin tu mahin kan hmang ngai lo va, sawisel ngai kan ti lo a ni mai thei. Khi lam aṭanga lo chhuk pawh an duh chen chen an kal a; he lam aṭanga chho pawh an duh chen chen an han kal a; a rei zawng bithliah pawh kha an zawm tehchiam lo a ni ang. Darkar 24 leh darkar 72 chhung awm theih a nih hunlai pawh khan ni tam tak a eng lam ve ve pawh an cham mai a. Kar hnih thleng cham theih a nih hnu pawh hian chawlhkar mai ni lo, a thla a thlaa cham an awm thluah niin a lang.

Chu mai a ni lo va, sumdawnna thlengin kan duh duha kan chet theihna emaw kan ti a ni ber a. Damdawi a lo lut a; ralthuam a lo lut a; rangkachak a lo lut a, kuhva ro chenin a lo lut. Chung thilte chuan min nghawng lo emaw tiin kan thlir liam mai mai a. Dan kha engah mah kan ngai vak lo va, zawm tumna ka nei lem lo. Chutia ka theih tak emaw tia kan kal mai mai lai chuan ramri hung leh FMR tihtawp thu a lo ri nawn leh a; kan phu suau mai a. Kan va tih luattukah, Lengin ka zir sual e tih hla ang deuh kha kan chungah a lo thleng ta a tih theih awm e.

FMR hi a nih ang chiah chiah hian lo hmang ṭhin ila, tihtawp kher a ngai ang em? Ramri hung kher a ngai ang em? Heng zawhnate hi chhàn a har lo. 'Kan nunah dân a lal ngai lo hi kan harsatna bul a ni' tih hi ngaihtuah thlen a harsa èm a ni.

Ramri hung leh FMR tihtawp hi Manipur buaina nen sawi zawm loh theih a ni lo. A hun indawt dan ringawt pawh hi ngaihṭhat lohna tham a ni. Amit Shah+Biren Sing+Himanta nexus hian North East Tribal te hi min dìm vak lo tihna a ni thei em? Myanmar nena inri ve miah lo Assam Chief Minister hian eng ngati nge aw a lo neih ve chhèn? Hei mai a ni lo. Modi+Amit regime hian North East Tribal te hi eng angin nge min en? Assam leh Manipur CM thusawi apiang an 'amen' zel mai dawn em ni? Manipur CM chuan Kum 1961 hnu lama Manipur-a lo lut apiang hnawhchhuah tur an nih thu a puang a. Keini hian kum 1961 hnu lama Mizorama lo lut apiang hnawt chhuak ve ila, Myanmar mi leh sa aiin Bangladesh aṭanga lo lut an tam zawk hlein a rinawm a; Mizoram chhimthlang lam hi a thawl hawk thei hial awm e. Tun hi au chhuah hun lai tak pawh a ni mai thei.

Mahse, anmahni lam ena vui hmui pu chiam ringawt lovin keimahni lam inen tel ila. Engtin nge kan India hruaitute lakah hnam zahawm kan nih theih ang? Smuggling kalkawng, ruihhlo luhna kawngka, silai leh rangkachak tawlhrukna kawng kan nih reng chuan kan zahawm thei dawn em ni? India kan ni a; anniho nen khuan Danpui kan inṭawm a; India sum bawm thuhmun ring kan ni tih hi pawm ngam ila; chumi huangah chuan intodelhna lam kawng zawh ila, khuareiah kan tu leh fate tan pawh a ṭhain a tlo zawkin ka ring.

Myanmar lama kan unaute nena kan inzawmna hi international politics piah lam, thisena inzawmna a ni a. A thûkin a ril em em naa, sawrkar hran hnuaiah kan awm tawh a; ram hran, citizenship hrang nei kan ni tih hi kan pawm ngam a hun tawh a ni lo maw? Ramri hi an hung emaw hung lo emaw, dan ang takin inkalpawh ila, a tu ve ve tan pawh a ṭha zawkin a rinawm. Eng emaw a lo thlenin kan ri hluai a; ar bawm chhe kàng ang deuhin a chuai leh thuai a. Chu ai chuan dan hi a nihna ang taka hman mai hi khuareiah kan ṭhatpui zawk ngei ang.

Mizoram hian hnathawktu kan mamawh ang kan nei lo va, ram pawn leh state pawn aṭangin an lo lut lo thei lo a nih pawhin, dan mumal tak hnuaiah chauh lo lut mai se la, khuareiah a ṭha zawkin a rinawm. Hmanah khan kan buai luai luai tawh a. FMR anga kan kal loh nasat luat avangin phurrit kan insiam a nih kha. Kha'ng hun lai aṭang daih tawh khan dan ang thlapin lo inenkawl ila, YMA pem lehkha hi a hming pawh kan hre hauh lo vang. Unau piang hmun pawh in hrang an chan tawh chuan inchìm chin tawk neih a ngai a; hmeichhe pasal nei tawh emaw, mipa pawh in hrang chang tawhin emaw, unau tih chhuanlama a va inrawlh nasat luat chuan u leh nau innghirnghona a thleng thei.

Ramri hung hi a ṭhatna a awm ang a, a ṭhat lohna pawh a awm ang. A thlirtu azirin a ṭhatna leh ṭhat lohna hi buk dan a danglam thei hial awm e. Ramri hung hi thu thar hlak a ni lem lo. Kum 2006 velah khan an lo tum tawh a; 2007 velah kan hruaitu ṭhenkhat pawhin a lo sawi tawh bawk a ni. A changin kan duh a, a changin kan duh lo a ni ber e. Ruihhlo leh smuggling te, dan lova mihring lo lut nasate hi ramri hung duhtute'n an chhuanlam chu a ni a. Ramri hung avangin zaa za tawp hmak lo mah se a ziaawm hle mai thei a ni. Ruihhlo leh smuggling tawpna tak tak tur erawh chu mihringah a innghat ber.

India leh Myanmar: India tan Myanmar hi a pawimawh em em mai a. Keini ang duang tan phei chuan lo sawi ve mai mai ngam chi pawh a ni lo. South East Asia ram nena an inzawmna atan te, China huhang lian zel tur lo venna atante a pawimawh. Khawmuala an inrina mai bakah Bay of Bengal tuipui zau tak chu, Andaman and Nicobar thliarkar chhim tawp zawn thlengin Myanmar hian a rawn khuap a. India tan tuipui lama chetna pawimawh tak hmun a ni a. Myanmar hi ngaihthah theih a ni lo.

Myanmar tualchhung buai hi han thlir ila, Sipai Rorelna hian kumkhua a daih ang em? Khawvel ram hrang hrangah sipai lalna leh dictator rorelna a lo awm tawh ṭhin a; a tawpah an tlu leh nge nge ṭhin. Sipai lalna hi tlu ta se, Myanmar hi a inpumkhat reng thei ang em? Inpumkhat reng pawh ni se, Rorelna thar chuan China nge a kawm ngeih ang India? Zawhna tam tak a awm thei awm e. Rorelna thar lo ding ta se, he laia Biren Singh leh Himanta duh dan anga ramri lo hung chiam hian, Myanmar sawrkar thar leh India inkara inṭhianṭhatna a thlen kher ang em?

India rama awm kan nih avangin India tana ṭha lo chu kan ram tan a ṭha lo tih kan hriat a ngai ang. Chutiang bawkin India kan nih miau avangin Mizoram tana ṭha lo chu India tan pawh a ṭha lo tihna a ni tur a ni. Myanmar ram rorelna inthlak ta se kan unau Zo hnahthlakte sukthlek hi tun ai hian a pawimawh em em dawn a, democracy an nih chuan tun aiin an aw pawh a ring thei ngei ang. Kalhmang thar leh sukthlek thar lo awm se, India leh Mizoram tan engtin nge malsawmna kan nihtir theih ang? Ramri hung leh FMR tih tàwp hian Myanmar foreign policy hi nghawng khawpin Chin Hills lama kan unaute rilru a luah phak ang em?

Eng pawh ni se, heng thil hian dan pawimawhnate min hriattir se la, min kaiharhtu ni hram teh se. Dan hi siam a nih laiin fimkhur taka siam a ngai a; a ṭhat loh chuan a hun laia sawisel ngei tur a ni. Chuti ni lo va, Dan awm reng sia dan lo anga kal tlat hi rah ṭha a chhuak mawh hle tihte hi zir chhuak ila, kan hlawkpuiin ka ring.

- Dr Lalchhuanawma Tochhawng