Written by
- Dr. Lalchhuanawma Tochhawng

MAFAA LEH REVD Dr CHUAUTHUAMA

Vanglaini Columnist ropui tak pahnih Mafaa Hauhnar leh Revd Dr Chuauthuamate chuan hun lo takah, inrinlawkna awm mang lovin min liamsan thut mai a; a hrilhhaithlak a, pawm thiam a har takzet a ni.

Anni pahnih kha an chetna muala tuma tluk rual loh ve ve an ni a; mi in ang lo tak, thu ziak lama hnuhma ropui tak nei ve ve an ni a; anni pahnih hmang hian he “Zalen Huang” hi bul kan ṭan dawn a ni.

India ram Vice President hmasa ber leh President pahnihna Sarpavelli Radhakrishnan thu leh hla behchhanin i han sawi zui teh ang.

Hriatna leh thiamna(Knowledge) hi pianpuia thiam theihna leh seng luh a awm a. Literature lamah te, science lamah te an pawimawh ve ve hle mai.

Radhakrishnan ṭawngkam han hawh ila, hriatna hi seng luh hriatna a awm a; a hlu em em a; a tel lovin hma lam kan pan thei lo. Mihring chu nausen mai a nih aṭangin a mita a hmuh leh benga a hriat a seng lut a; a inzir a; mi pangngai a lo ni thei ta a ni. A lo lei kang deuh a; ni tin school-ah thil tam tak zirin hriatna a seng lut leh a. Amah pawhin puitlin lam a pan zel thin.

Hriatna khawlkhawm hi, ‘a tawk ta e’ tih theih a ni lo. Mihring chuan ṭhan zel a duh phawt chuan a seng lut zel ang a; a chhiar zel tur a ni. Newton D Baker chuan, “Vawiina graduate, naktuk atanga lehkha chhiar lo nghal chu a tuk leh atangin lehkha thiam lo a ni leh nghal mai,” a ti hial a ni. Mi tu pawh, BA/MA a pass hnua lehkha chhiar a chawlhsan phawt chuan zirna awmzia a man fuh lo tihna a ni.

Revd Dr Chuauthuama kha lehkha a zir lai pawha lehka zir taima em em mai, “I Chuauthuama dawn em?” tih chu “Lehkha i zir dawn em?” tih tluk hiala an hman a ni. Hriatna seng luh kawngah mi entawn tlak tak a ni. A zir ang leh a chhiar angin chhiar se la thang thar zingah hian thiam tak tak tur an tam mai. Taimakna, tum ruhna leh tihtakzetna hi mihring nuna a pawimawhzia amah aṭangin kan hmu thei. Hriatna seng lut zel tura siam mihring hi mihring a la nih chhung chuan “I Chuauthuama dawn em” tih hi zawhna pawimawh tak a ni kumkhua dawn a ni. Acquired Knowledge tel lovin mihring hian hma lam a pan thei lo. Scientist ropui, thluak nei ṭha Newton te, Einstein te, Stephen Hawking te pawh hian an hun hmaa hriatna lo awm tawh kha an zir a, an seng lut a; chumi beh chhan chuan tlang chhip an chuang kai ta a ni ber.

Seng luh hriatna(Acquired Knowledge) ni lo, mihring chhung atanga lo chhuak Intuitive knowledge a awm a. Hei erawh chu a dang daih mai a. Scientist ropui kan sawi takte kha hetiang nei ṭha hi ni lo se an chuanna tlang sangah an chuang phak lo vang. Chu tak chu mi dang lam an nihna, an ropui bikna a ni.

Mizo thu leh hlaah chuan Mafaa hi a chunga kan sawi te ang dinhmuna ding a ni a; hetiang mi ni tur hian seng luh hriatna ringawt a tawk lo. A bika piang nih a ngai a; an piang zen zen lo lehnghal!

Kan tarlan tak atang khian heng hriatna pahnih hi an pawimawh ve ve tih a lang thei ang.

Thu ziak mi ni tura thil pawimawh tak tak zinga Khuswant Singh-a sawi chu ‘no attachment” tih hi a ni a. A kawh chu zalenna hi a ni.

Mi tam tak chu kan thinlung a zalen lo va; min phuartu kan ngah hle. Kohhrana an nihna te, politics leh vantlang thila an nihna te, sawrkara an nihna te, an nupui pasal te pawhin min phuar thei. Mihring thinlung hi a zalen loh chuan a khawthlir a fim thei lo fo thin.

Entirnan: Political Party-a inhmang tak chuan a Party hruaitute a sawisel ngam lo; sakhaw mi tak chu a sakhua khan a phuar tlat avangin a sakhaw kalh zawngin ngaihtuahna a hmang thei lo va, thu leh hla a chhakchhuak thei lo.

Mi pakhat chu hla(Poems and poetry) ziak tura talent nei tha tak a ni a; mahse kohhran rawngbawltu(Upa) a nih tlat avangin nulat tlangval thil te leh thil dang hlain a chawi thei lo. Phuartu a neih vang a ni. Revd Chuauthuama kha love story tuihnang tak ziak tura beisei chi a ni lo va, poems lungkuai fe mai phuah tur chi a ni lo. Seng luh hriatnaa innghat a nihna bakah amaha sakhuana leh a nihna khan a phuar a lo thei lo a ni.

Seng luh hriatna(Acquired Knowledge) ringawta innghat lo, intuitive knowledge nei tha ho reng reng hi an thinglung a zalen a; an khawhawi a zau halh zel ṭhin. Chu chu a chunga scientist kan sawite nihna a ni a; Mafaa pawh kha hetiang mi hi a ni. A thinlung a zalen a; amah aṭangin ruahṭham loh thu leh hla zalen takin a lo luang chhuak thei a. Hetiang mi hi an pian zen zen loh avangin an hlu em em a ni.

The Last Temptation of Christ ziaktu Nikos Kazantzakis-an “Engmah ka beisei lo va, engmah ka hlau lo va, ka zalen a ni,” a tih ang kha tumah hian kan tlin ve tak tak loh bakah a ṭul kher lo. Mihring zalenna hi tiamchin awm a ni a; a ni ngei bawk tur a ni. Khuarel dan leh sawrkar danin a phuarna huang chhungah chauh zalenna hi a hman a ngai thin.

Zalenna hi a thlawna kan dawn a ni lo. A man pek a ngai a; a man kan pe tih pawh kan hre lo fo awm e. Khua leh tui ka nihna hi a man atana kan pek pakhat chu a ni. Khua leh tui ni si lovin ram danin khua leh tui hnena zalenna a pek ang kan dawng thei lo. Chu chuan sawrkar dan zawm tura thuawihna te a keng tel nghal a ni. A chang chuan hremna pawh a man atan ka tuar thei bawk. Miin a zalenna hmangin khaw laiah buaina a siam a; a man a pe ngei ngei tur a ni; chu chu dan hmanga hremna a ni. Thu ziak mite pawhin a man an pe. Hun leh tha an sen hi chu a ve lek chauh a ni. Huat an hlawh a; ngei an hlawh a. A chang chuan hnawh chhuah hial an hlawh thin. Mizo zingah pawh thudik ziak fuk fuk ṭhin mi ngei hlawh an awm a; veng chhung aṭanga hnawh chhuah uaih uaih pawh an awm tawh.

Lehkha chhiartu pawhin a man a pe. A hun a seng a; a mit tha a seng bawk. A chhiar duh zawng chhiar turin a zalen a, a duh loh zawng hnawl turin a zalen bawk a ni. Zalen lo an awm thei a. Thinlung lama khuahkhirh tlat, chhiar tur awm apiang chhiar ngam lo khawpa thinlung zalen lo an awm thei a; an awm ṭeuh bawk. Islam ramah Bible an chhiar ṭha ngam lo. Rilru inhawng taka chhiar turin an thinlung a zalen lo a; an thinlung an hawng ngam lo. Keini zingah pawh thinlung zalen lo tam tak kan awm. Mi pakhat a awm a; Kohhran kalhmang te, khawtlang kalhmang te, chhiat ni ṭhat ni kan hman dan te, Krismas kan hman dan te a sawisel ṭhin a. A sawiselna hi a dik leh dik loh ngaihtuah ngam lo khawpa thinlung zalen lo tam tak an awm a; “A thu ziak ka chhiar duh lo” ti thlawt an tam mai. Rilru inhawng taka a thuziak chhiar a; a dik leh dik loh ngaihtuah turin an thinlung a zalen lo tihna a ni. Chung mite chu ziak leh chhiar thiam, lehkhathiam leh zir sang tak tak pawh an ni awm e.

Mihring thinlung zalen tur khap bet theitu chak tak chu sakhua leh politics lama inchhum hmin hi a ni a. Chu bakah kan rilru chhung rila him loh hlauhna hian min titim thei bawk. Ka thu chhiar tur khan ka ngaihdan awm sa emaw, ka khawsak mek dan emaw a rawn su ang a; ka tih dik lohna a rawn pho chhuak ang tih hlauh ruk riauna, keimah ngei pawhin ka hlau ru tih ka pawm ngam si loh, kan thinlungah a awm a ni fo.

Mihring rilrua ngaihtuahna fim leh ding leh vei thliar theihna hi a inchen lo va; kan huaisennain a thlawp ṭhat hle loh phei chuan kan ngaihdan neih sa bak kan hre ngam lo fo thin a ni. Mahse hma lam pana kal kan tum a nih chuan kan ngaihdan ang chiah lo pawh rilru inhawng taka chhiar ngam tura kan thinlung tihzalen a ngai a. Ka ngaihdan neih sa ang ringawt ka chhiar hian ka khawhawi a zauh phah dawn miah lo va; chaw ṭhing ring reng ang ka ni ang.

Zalen lo chuan zalen an hmu thiam lo va, an mit an tikham thin. He huang hi Zalen Huang a ni a. chhiartute zawng zawngin thinlung zalen takin lo chhiar zel ang che u.

- Dr Lalchhuanawma Tochhawng