Eng vangin nge Mizo ṭawng kan thiam loh?

Dina Tlau chuan a facebook comment pakhatah, “Kan ṭawng hi chu a tlangpuiin lehkhathiam lovin an thiam lo va. Lehkha­thiamin an thiam chuang lo!” tiin a sawi a. He thu tawite hian ṭawng chung changa kan dinhmun tlangpui a tar lang ṭha hlein ka hria. 

Eng vangin nge Mizote hian keimahni ṭawng ngei hi kan thiam loh em em tih hi zawhna pawimawh tak a ni ta. Thil zir thei tir kan nih aṭanga kan rilru chak vanglai tak, kum 15-17 kan nih thlenga Mizo ṭawng zir vek (Mizoram chhung bika sikul kalho chu) kan ni a. Mahse, kan ṭawng chu kan han ziak ta a, kan thiam lo ta em em mai a ni. Ziah zawm leh zawm loh tur kan thiam lo va; thumal dik zawk hman tur a awm reng laiin a dik lo zawk kan hmang nasa em em a (hloh hmanna tura hlauh hman tlat; chauh hmanna tura choh hman te; poh tih tur pauh tih tlat te); tin, hei mai hi ni lovin, a thlûk dan dik lovin kan thlûk nasa em em bawk. A zawng zawng chu a thiam theih hauh lo va, a hman dik reng theih hek loh. Mahse, a tlangpuiin kan ṭawng hi kan thiam lo em em tlat a ni. A chhan tam tak awm thei zingah a langsar leh pawimawh pahnih chauh han tar lang ila:

1) English medium sikul: Naupang lehkha zir ṭan tir, kan ṭawnga zirtir lova sap ṭawnga kan ziritir nghal avang hian naupang hian Mizo ṭawng a thiam loh phah a ni tih hi phat rual a awm lo. Naupang chu, lehkha a zir ṭan veleh, A AW B zirtir lovin ABC zirtirin bul kan ṭanpui a. A ngaihtuahna zawng zawng a hmanna leh amah ngeiin ṭawng chhuah nana a hman Mizo ṭawng chu hman phalsak a ni lo zui bawk a, a tan Mizo ṭawng thiam ngaihna a awm lo a ni. Hnehsawh taka A B C an thiam hnuah, anmahni ṭawng ngei A AW B chu an han zir ve leh ta a, an tan a lo harsa ta ṭhin a ni. Sap kan ngaihsanna hian min la kiansan thei lo va, sapṭawnga naupang a ṭawng theih avanga thiam ta viau anga kan ngaihna te pawh a la reh thei lo chu a nih hi. Sikulah chuan Mizo hla ṭha tak takte sa lovin sap hla sain naupang chu kan hrual a, sap ṭawngin kan ṭawngtir bawk a. Chu chuan, Mizo ṭawng ngaihnepna thlengin a thlen thei ang tih a rinawm hle. Hei hian naupangte-ah nasa takin nghawng a nei niin a hriat a. Heti renga kan kala English medium school-a A AW B aia A B C inzirtira bul kan ṭan chhung chuan kan ṭawngah ngei Mizote hian harsatna kan nei rengin a rinawm. Amaherawhchu, tunah hian Synod enkawl sikul ṭhenkhatah chuan A AW B ngeiin zirna bul an ṭan tawh a nih hmel a, a lawmawm hle mai. Heti lamah hian Synod hian hma han hruai sela, sikul ṭha tak tak a nei sa ṭeuh bawk a, hengah hian Mizo ṭawng uluk lehzuala inzirtir tura hmalak ni se, kan ram hian hma a sawn chhoh theih ngei a rinawm.

2) Mizo subject kan zir ṭha tawk lo: Kan point hmasa zawk khi a chhan lian tak chu ni mah se, khi ringawt khi a ni chuang lo. English medium chhuak, Mizo ṭawng thiam em em an awm ve tho. Hetia a nawlpuiin kan ṭawng kan thiam lo em em mai hi, sikula Mizo subject kan inzirtir dan a chhiat em vang a ni. Hei hi ṭhenkhat chuan na kan ti maithei a, mahse a dik tlat. A kumah pawh Mizo ṭawng ziak leh chhiar thiam tak tawh tura ngaih, zir sang fu bawk si, middle sikul leh high sikulah pawh Mizo subject zir ve ngei bawk site hian eng vanga kan ṭawng hi thiam lo em em nge kan nih? Point 1-naa kan sawi angin keimahni ngei hian kan ṭawng hi kan ngaisang lo va, kan ngai pawimawh lo tlat a ni. Naupang chauh kan ni lo, zirtirtute ngei pawh hian Mizo subject hi kan la lap em em a. Mizo subject chu tih vel mai maia pass theih, mark hmuh ṭhatna subject mai mai ang khan kan lantir tlat ṭhin em? Keimahni ṭawng na na na chu subject dang English leh Maths tih vel ai chuan kan lo hnehsawh deuh pawh a ni thei; mahse, thiam tak tak turin zirtirtuten kan zir chikpui peih tlat lo. High sikulah pawh Mizo ṭawng ziah zawm tur leh zawm loh tur te, Mizo ṭawng hman dan dik leh dik lote an zir a. Khangte kha a takin naupangten an hmang em tih te kha zirtirtute khan han en chik thlap thlap peih sela chuan heti mai hi chu kan ni lo deuh lo maw? Dik taka sawi chuan, zirtirtu ṭhenkhat phei chuan Mizo ṭawng kha an thiam bik vak lo tlat a ni. Mizo subject hi ‘Subject awl a nia’ tih rilru pua a duh duhina an laka an zirtir ngawt tur subject a ni lo tih hi hre thar ila a duhawm hle mai. Hemi kawngah hian zirtirtuten ṭan kan lak a ngai hle a. Sawrkar lam pawhin hma lakna tur pawimawh tak a nei niin a lang a, tunah chuan Mizo subject ngeia graduate leh post-graduate hialte pawh tam tak an awm tawh a. Heng mi, a zir chhuak leh train chhuakte ngei hi Mizo subject zirtir tura kan lak zel a ngai a. Private sikul neitute pawh hemi kawngah hian duh fir zual sela a duhawm hle mai.

Keimahni ṭawng ngei mah ni se, inzirtirna a ṭhat loh chuan a thiam ngawt theih bik loh va. Tun ai hian kan ṭawng hi ngai pawimawh lehzual ila, sikulah te pawh zir uluk lehzual ila, hma kan sawn em em ang. Tuna kan zirtir danin a zir loh avanga Mizo ṭawng thiam ta lo viaute hi kan dem leh ringawt ṭhin em? A demtu tam tak hi chu a mawhphurtuah kan tel ve a ni tih te pawh kan inpawm ve tho a ngai maithei e.

Chutih rual chuan, Mizo ṭawng chu keimahni ṭawng ngei a nih avangin mahnia inzir theihna chin tam tak a awm ve tho va. Mi tin hian thiam tum tak takin zir ila, kan zirlaibu piah lamah pawh inzirna tur lehkhabu ṭha tak tak a awm a. Chungte chu chhiar ṭhin ila, hma kan sawn ang. Kan ṭawng hi kan ngaih hlut lehzual a ṭul a, mahni pianpui ṭawng thiam lo tak nih hi thil zahthlak a ni tihte pawh kan hriat a ngai. Zirtirtu zawng zawng pawhin tun aia ṭhahnemngai lehzualin zirtir ila, mahni pawh inzir chung zelin kan zirlaite hi Mizo ṭawng thiam tak ni turin zirtir chhuah vek i tum ang u.