Written by
- Malsawmdawngzela Hrahsel

Kum 2024-2025 budget thlirvelna - II

Kan budget hi duthusam chu a ni hauh lo a, chutihrual erawh chuan kan budget a lo ṭhat deuh deuh theihna atan chuan sorkarin mawhphurhna sang tak a neih rualin, mipui lam pawhin mawhphurhna kan neive a ni. Chhiah pek kawngahte kan ipte a thuk loh deuh a ngai awm e.

Sum sem sawm dan :

Kum 2024-2025 budget thlivelna-I lamah revenue expenditure leh capital expenditure atana sum dah zat kan tarlang tawh a, tun ṭumah chuan a aia chipchiar deuh zawkin sum dah a nih dan han tarlang ila.

Hlawm hrang hrang zingah sum kan hman tamna ber tur chu sorkar hnathawk hlawh a ni. Kan budget pumpui aṭangin cheng nuai 4,59,700.43 (31.90%) hman a ni dawn. Sorkar hnathawkten kan budget aṭanga an hlawh atan ringawta an chan tur hi a tlem lo hle. Sorkar hnathawk pension tawhte tana sen tur chu cheng nuai 1,96,572 (13.64%) a ni.

He chauh hi a ni loa, sorkar hnathawkte tana kal tur hi medical reimbursement atan cheng nuai 10,459.07 (0.73%) leh inrelbawlna atan cheng nuai 12,309.50 (0.85) hman tura dah a ni.

Leiba rulhna atana sum ruahman chu cheng nuai 49,083 (3.41%) niin, interest payment atana ruahman pawh a tlem lo, cheng nuai 60,473.53 (42.20%) a ni.

Hmasawnna hnathawhna lam tur in thlir ila, grants for creation of capital assets hnuaiah cheng nuai 39,256.27 (2.72%) dah a ni a, other capital expenditure hnuaiah a aia tam cheng nuai 1,38,035.38 (9.58%) dah a ni. Infrastructural assets hnuaiah pawh dah a nive nual a, cheng nuai 54,452 (3.78%) an dah.

GSDP a pung leh dawn :

Ṭum dang ang bawkin kan Gross State Domestic Product (GSDP) a pung leh dawn a, lawm loh rual a ni lo. Chutihlaiin, keichuan lawm famkim tawk lohna ka nei ṭhin.

Kum 2024-2025 kan GSDP tura chhut chu cheng vbc. 48,037.52 a ni a, kum 2023-2024 budget (revised estimate) cheng vbc. 39,355.69 aṭanga chhutin cheng vbc. 8,681.83 in a pung dawn. Kan GSDP punna tur hi keini ang state tan chuan thil lawmawm tham tak a ni.

Mah se, kan GSDP hi engvanga pung nge a nih tih ngaihtuah hian lawm a kim ṭhin lo. Mizorama mihring cheng hmun lia ṭhena hmun khat pawh ni lo, sorkar hnathawk hlawh leh DA pun dan hian kan GSDP-ah nghawng a nei thuk hle. Sorkar hnathawk hoin kan GSDP-a an thawh kan ti thei ang, service sector hian a thawh hnem fal ber zel.

Mizo mipui tam takin eizawnna atana kan hman agriculture & allied sector-in an thawh tlem ber zel a ni. Helai tak hi a manganthlak ka ti ṭhin. Agriculture & allied sector-in tam zawk kan GSDP-a an thawhve hun ka nghakhlel. Industry sector lamte hian han thawhve ṭeuh ṭeuh se hmasawnna a khairual dawn tihna kan ti thei awm e.

Kan sorkar hrawn mek hian thlai thar leina tur D.A.H dah thu an sawi ṭhin a, an in chhuang viau pawhin ka hria. Chuvangin, kan GSDP-ah hian agriculture & allied sector hian tam zawk an thawhve tawh beisei ang.

Tuna kan GSDP ṭhan dan ngawt hi chuan lawm a tikim thei tak tak lo, mirethei leh hausa inkar a zau zual zel palh ang tih a hlauhawm.

Department ṭhenkhata sum dah :

Department zingah pawimawh lo chu an awm hauh lo, tun sorkar mek au hla aṭanga a pawimawh zual nia ka hriat department ṭhenkhata sum dah a nih dan i han zirchiang ila...

Department pawimawh em em Health & Family Welfare Department-ah chuan cheng nuai 83,953.60 dah a ni a, kum 2023-2024 (budget estimate) cheng nuai 75,106.54 dah niin, 2023-2024 (revised estimate) ah chuan cheng nuai 96,850.39 a ni tawh thung.

Kum 2024-25 a Health Department tana sum dah hian 2023-24 BE zat chu khum mah se, RE chu a pha lo tihna a ni. Doctor leh nurse indaih lohna ram kan nih miau avangin 2024-25 RE ah chuan an budget hi a pung ngei turah beisei ang.

Ruihhlo do he sorkar hian an sawi uar hle a, ka beisei aiin sum erawh an dah tlem. Ruihhlo kan do tak tak dawn chuan he department hi tihchak ngai tak niin ka hria. Kum 2023-24 budget (BE) ah cheng nuai 5,073.63 leh RE-ah nuai 5,077.76 dah niin, kum 2024-25 ah chuan cheng nuai 5,456.93 dah a ni.

Kan ram hruaitute'n ruihhlo do chungchang an sawi dan aṭanga ka chhutin he department budget punna hi ka rin aiin a tlem. Tuna an budget ang ringawt hi chuan a awmsate rim leh zuala chhawr bak chu ruihhlo nasa zawka han do vak a harin ka lo ring ve ngawt.

MSSSB ṭhiah a nih dawn tak avangin MPSC-in sawi a hlawh viau a, budget-a department hrang hranga sum dah dan ka en pawha ka mit la nghaltu a ni. Mah se, ka beisei angin an budget erawh a pung lo.

Kum 2023-24 budget-ah MPSC hian BE-ah cheng nuai 859.13 leh RE-ah cheng nuai 1,015.15 an nei. Kum 2024-25 ah chuan cheng nuai 1,107.08 dah sak a ni. Hetia en mai chuan MPSC thuamchak vak ngaihna a awm dawn lo tih a chiang, an budget pawn lam aṭanga ngaihtuahsak theih erawh an ni tho e.

Sum puk tur ṭhenkhat :

Sorkar kalta-a sawi hlawh em em pakhat chu open market borrowing (OMB) hmanga sum puk hi a ni awm e.

Kum 2023-2024 budget-ah khan OMB hmanga sum puk tura ruahman chu cheng vbc. 1,200 a ni a, sorkar kum tawp lamah sorkar a inthlak a, cheng vbc. 1,200 hi an puk tling lo deuh dawn niin a lang.

Sorkar tharah eng zat nge puk tura an ruahman ang aw tih ngaihtuah lo theih a ni lo, a chhan chu sawi a hlawh tlat. Kum 2024-2025 budget pharh a ni ta a, OMB hmanga sum puk tura ruahman chu cheng vbc. 1,170 a ni. Ka rin aiin a tam a, kum 2023-2024 nen cheng vbc. 30 chiahin a in tlem hleih.

OMB hmanga sum puk hi sorkar laipui ruahmanna leh phalna lo chuan thil tih theih a ni hauh lo. Mah se, NABARD, ADB, SASCI etc. te nen chuan a dang daih tih erawh kan hriat a ṭha awm e.

NABARD, SASCI leh ADB-ahte hi chuan a tam thei ang puk ṭha ka ti a, mahse duh ang zat erawh puk theih a ni lo thung. Heng sumte erawh puk a nih pawhin duh duhnaah hman theih a ni loa, project base-a puk ngai a ni.

OMB bik erawh duh duhnaah state sorkarin a hmang thei a ni. Hmasawnna hnathawhna atan thil ṭangkai tak a ni a, hman thiam chuan ram hmasawnna atan a pawimawh hle.

Chutihrualin, OMB hi a tlem thei ang puk hi duhthusam ka ti tho tho a, kan puk ro ro a nih pawhin hmasawnna hnathawhna (capital expenditure) atana kan hmang a nih chuan a la zia deuhah ka ngai.

OMB hmanga sum pukte hi kum khatah a pung vawi 2 rulh tur a ni a, kum 10-15 velah a vaiin rulh a ngai thung. A pung hi 7%-8% vel a ni tlangpui.

OMB hmanga sum kan puk central sorkar sum kan puk a ni lo tih hriat a ṭha awm e. Central sorkar sum puk hi chu a hlauhawm lutuk lo deih, a chhan chu an fate kan nih miau avangin rulh theih loh pawhin min hriatthiamna chin an nei lo thei lo.

OMB hmanga sum puk erawh investor ho sum puk tihna a ni ber. Chuvangin, rulh ngei ngei a ngai. Rulh hunah chuan RBI-in kan account aṭangin an cut chat chat anga, kan nei daih lo a nih pawhin kan rulh leh turin investor-te an pe dawn tho tho.

Thil lawmawm tak chu ways & means advance hmanga kan sum puk tur a tlahniam ta duai ni a ni awm e. Kum 2023-2024 budget-ah cheng vbc. 1,000 puk tura dah a nih laiin, kum 2024-2025 ah chuan cheng nuai 3 chauh dah a ni. A inthlau nasa hle.

Ways & means advance hmanga kan sum puk tur tihhniam a ni ta duai hian kan leiba zat tur nasa takin a tihniam a ni. Kan sorkar hi cheng nuai 3 ah a inkhung thei a nih ngat chuan thil lawmawm tak a va ni dawn em.

Year of Consolidation :

Mizoram Sorkar chuan kum 2024-2025 hi inremchemna kum (year of consolidation) atan hman a tum a, a chhan chu fiscal deficit tihhniam leh theihtawpa kan leiba sang lutuk tihhniam tumna vang a ni.

Kan Chief Minister chuan year on consolidation an puan avang hian mipuite chu hrethiam tur leh kum 1 tal insawhnghehna tur pe turin a ngen. Kan sum dinhmun thlirin year of consolidation puan hi thil awm tak leh tih makmawhah ka ngai.

Mipuite pawh sorkar kan thlawp tlat a pawimawhin ka hria, a bik takin sorkar hnathawkten an thlawp ṭhat a ṭul tak zet zet dawn. Hmasawnna hnathawh a tam lutuk lo a nih pawhin mipuite'n sorkar kan hrethiam a ṭul awm e.

Chutihrualin, zirna, hriselna, kawngpui leh pawimawh zual dangahte chuan sorkar hian year of consolidation puang lo mai ni loin, kum hmasa aiin sum hmang hnem se ka duh.

Mipuite'n sorkar thlir ila, year of consolidation an puana sum hman a nih dan ngaihven ila, year of consolidation puan a nih laia tute emaw thil ti thei deuh leh hmelhriat nei ṭha deuhte bank account a pung thur thur bik a nih chuan kan thikthu kan tichhe hle a nih pawhin sorkarin min dem thei bik awm lo e.

- Malsawmdawngzela Hrahsel