MI SAWI DUH LOH THIL ṬHENKHAT

Thuhmahruai nei kual kawi lovin sepui tar sik nghal chawt ang aw. Nia, chengkawl putar chhuti ang main kan ngawi hle hle ang chu han ti ṭhin mah ila, he ram tan hian mawl ang anga mualpho a ṭul leh ṭhin a nih hi.

1. Zirtirtute dawngdahna : He Zoram khawvelah hian Zirtirtute hi chalk bung bak eiruk tur nei ve lo tiin kan sawi ṭhin. A dik maithei. Thlirna tlang sawn hret ang aw. Zirna in, sikul leh college te, a dangte pawh, hetiangah hian Zirtirtute’n sikul naupang an zirtir ṭhin a, an zirtir hun chhung chu a darkarin emaw an ṭhen thliah thliah ṭhin a. Period khat hun chhung chu, entirnan, darkar khat lo ni ta se. Zirtirtu khan minute 10 lo liam class la ngai si lo ta se, thil dang pawimawh zawk ti ni si lova dawngdah vang a nih chuan minute 50 dang chu a eiru tihna a ni thei em? Ni khatah Period khat chauh lo nei ta se, chawlhkar khat chhung chuan period 5 a nei tihna a ni a. Period 5 x minute 50 = minute 250. Minute 250 chu darkar 4 vel tihna. Chawlhkar khat chhungin darkar 4 vel chu a eiru emaw, a khawhral emaw tihna a ni ta phawt a, thil pawimawh zawk a ti a nih si loh chuan. A tlem lama chhutin, thla khatah chawlhkar 4 chauh awm angin chhut chhin ta mai mai ila, darkar 4 x chawlhkar 4 = Darkar 16 tihna vel a lo ni a. Thla khatah darkar 16 vel a thamraltir chu a ni ta phawt mai.

Hei hi mawlmang taka chhut chhinna mai mai a ni a, kan chhut dan pawh hi a dik thlap e kan ti lo. Amaherawhchu, Zirtirtu dawngdah pakhatin ni tinin minute 50 kha khawhral/eiru palh ta se, kum khatah meuh chuan ni 6 vel zet a khawhral/eiru thei dawn tihna a nih hmel kan ti a nih hi. Chu chu a tlem thei ang bera chhutin a ni e. Ni khatah Period khat chauh la hi chu an awm kher lo maithei. Hei hi Zirtirtute tihmualpho tumna lam a ni lo va, an eiru ngei e kan tihna pawh a ni lo. Tin, Zirtirtu zawng zawng hi an dawngdah vek kher lo va, dawngdah tawk an lo awm a nih pawhin a tlem zawk an ni ang tih ring ila. Kan sawi zau hlek ang.

Zirtirtu pakhat Pu X-a a awm. Thawhṭan niah chuan a class lak hun chu 10am – 11am inkar a ni. Mahse, chu period chu a lo thleng a, Pu X-a hmel a lang ta hlek lo mai. A zirtir tur sikul naupangte chuan a lo lan hun nghakhlel takin an lo thlir reng a, a lo lang ta reng reng si lo. Chu chu a vawikhat kal lohna a ni lo va, a tih fo dan a ni. A chhan engmah a sawi ngai lo. A tuk, Thawhleh niah erawh chuan, 1pm – 2pm period chu a hun a ni ve thung a, nalh fel fai tak maiin, zangkhai vahin, nui sang chungin, 1:50pm-ah chuan class chhungah vantirhkoh hawl thlak hlim ang maiin a lut ta thauh thauh mai. Zirlaite tihlawm a thiam bawk a, an hlim dar dar hle. Mahse, khawiah nge minute 50 chhung khan a awm tih tu mahin an zawt ngai lo.

Eng vangin nge hetiang thu hi kan sawi le? Khatiang Pu X-a ang kha an lo awm tak tak a nih palh chuan, zirlaite rilrua nghawng a neih thuizia hi kan sawi duh tlat a ni. A period, ama class lak hunah a kal loh fo avang khan Zirlai naupangte rilruah beidawnna leh hun hlutzia ngaihnepna a tuh hi a pawi thui em em a ni. A dawt lehah chuan, mahni tihtur ṭha taka ti mai lo va, inthiam lo chuang hauh lova tlai taka a kal ṭhin khan mahni tihtur leh mawhphurhna (duty and responsibility) ngaih pawimawh lohna zirlaite rilruah a tuh bawk. Tichuan a hriat hlek lohin Pu X-a chuan zirlai naupangte rilruah eiruk pawi tih lohna chi a tuh a lo ni reng mai. Mahni duty tih ṭhat duh lohna chi a tuh a, chu chu ram leh hnam tan a la pawi vawng vawng dawn a ni.

Zirlaite an lo ṭhanglian zel a, puitling an lo ni chho va, tlang hrang hrangah hna hrang hrang an lo thawk ve ta. Mahse, hmana an zirtirtute awm dan kha an thinlungah an hriat loh hlanin a lo intuh nghet tawh a, a hun taka thil tih ṭul an ti lo va, dik tak leh ṭhahnemngai taka thawh ai chuan zawmthaw tak leh dawngdah taka thawh chu a tam zawkin hna thawh phung an hriatthiam dan a ni ta tlat mai. Chu hna thawh dan phung (work culture) chhe tak mai chuan he ram hi ram ropuiah a siamin kan ring em le? A pawizia chu sawiin a siak lo. Zirtirtu ṭha leh taima, dawngdah ngai lo leh hun vawng dikte zirtirna hnuaia seiliante erawh chu mi puitling, rinawm leh hmantlak tak an ni chawk ṭhin.

Zirtirtute pawimawhzia hi ngaihtuah ngun a ngai. 'Builders of the nation' (ram leh hnam dintu) an lo ti hial hi a dik hle mai. Nunna nei lo lehkhaphek enkawl an ni ve lo va, nunna nei mihring enkawl an ni a, an dawngdah ve thiang lo. Department danga thawk, mi nung ni lova lehkhaphek ringawt enkawltute chu an lo kal tlai deuh a nih pawhin lehkhaphekte kha an rilru a na ve thei lo a, mak an ti ve thei lo. An lo dawngdah deuh a nih pawhin lehkhaphek rilruah engmah an tuh thei lo, nunna a nei ve miau lova. Zirtirtu hna thawk tur hi chuan a mark hmu sang apiang lak ringawt pawh hi a fuh ber em tih pawh ngaihtuah a ngai. Ṭhahnem ngai chi, hmangaihna nena zirlaite kaihruai chi, mi taima leh rinawm an pawimawh hle. He ramah hian Zirtirtute inthlahdahna a nasat em avang hian zirlaite standard hi a hniam phah a ni thei em? An nih tur ang an nih loh phah em? Dikna leh rinawmna an ṭhanlenpui em? Hei hi Zirtirtute chauh mawh chu a ni lo maithei a, mahse a mawh phur lian ber pawl an ni tih hi chu phat rual a ni lo. Kohhran lama kan inzirtir dan te, khawtlang nun kan vawn dante pawh a pawimawh hle bawk ang.

2. Mizo Values : Hei hi a pawimawh hle mai, Mizo ṭawnga dah chhuah thiam a har viau. Mizo nihna bil, Mizote ropuina bik, hnam dangte aia a ṭha zawnga Mizote danglam bikna, Mizote ngaihhlut leh innghahna, Mizote chawisangtu, a ṭha zawnga Mizote nunphunga thil bet nghet tak ti te pawhin sawi ta ila. Tunah hian ṭhangthar lehkhathiamte zingah mahni hnam (Mizo) chawisan duhna a lian ta hle. Khawvel hnam dangte aia hniam bik lovah Mizo hnam hi vawrh chhuah ve an chak a, par chhuantir ve an duh a ni. Kan ze ṭha leh mawi, hnam dang pawhin an ngaihsan tur ang (Mizo values) kha chawi nung ila, din thar ila, he hnam hian kawng dik zawh se tih hi an duhthusam chu a ni. Chumi kawng zawh tur chuan an thinlung kawngkhar an hawng a, hruaitu ṭha an mamawh a ni. Politics tui nuin a chim huh loh, fir fim taka hmathlirna nei, thil ṭha beiseitu hi ṭhalaite zingah hian an tam em em a ni.

He khawthlir thar, Zoram thar hi, thil lo thleng thei lo, duhthusam ram mai mai a ni lo. A taka lo thleng mai thei tawh a ni. Kalphung dik lovin hun rei tak (kum 50 dawn) a lo sal beh tawh, mihring ngaihtuahna fim pu thei tawh lo leh thil ṭha zawk beisei ngaihna hre tawh lo hi kan tam hle. Ngaihtuahna dik zawk leh nunphung dik zawk pawh han sawi mah ila, chutiang chu ralkhat mumang (distant dreams) mai nia ngai chi an tam ta hle. “Mi pawhin an eiru vek, eng vangin nge kan eiruk loh bik ang?” an ti mai mai. “Tu mah dik leh rinawm an awm lo; lo dik bik leh lo rinawm bik chu kan dawng thlawn mai mai,” an ti mai. Hetiang rilru pu, sal rilru pu hi kan tam tawh em em hi a vanduaithlak takzet a ni. Chutiang rilru chu ṭhangthar mi thiamte hi chuan paih bo vek an duh. “Mi dang chu lo rinawm lo palh pawh ni se, kei tal chu kan rinawm tlat ang,” ti ngam hi an tam tawh asin!

Thil ṭha beisei ngam tawh lo tura hun rei tak sal behna khurpui aṭang hian Mizote hi kan tal chhuah a hun tawh e. Sande Sikul kai ṭha lawmman pen (kawlawm) sem báng - Rs 10/- man lek lek te kha, RCC building chhawng nga sa thei kohhran upate khan maw an inchuh rep rep mai zu nia! Chutiang khawpa thinlung pachhia chu kan tam tawh. A zahthlakzia hi sawiin a siak lo! Officer lian, cheng nuai hnih chuang hlawh phate pawhin an pisa tukverh darthlalang pakhat keh palh, Rs 50/- man lek chu maw, a thlakna tur pawisa an nei lo! Ama pawisa hman hek ngai lovin Sawrkarin a thlakna tur pawisa a rawn pe tur a ni tlat. Chu ram kalphung chu ṭha ti em emin hun rei tak kan lo hmang tawh. Chu chuan rilru piangsual min puttir a, sawrkar thil engmah hi mahni ta anga en theih lohna rilru min puttir nghet tlat tawh. Hengte hi siam ṭhat theih a ni asin. A theih chin chinah mahni sum seng lova ram thau sawh duhna thinglung pu tura zirtir ṭhin kan ni a, kan chhe ta telh telh mai zawng a nih hi.

3. Hlimna awmna kan hai : Tun hnaiah chanchin thar duhawm lo tak tak kan dawng fo mai. India ram chhung state zawng zawng zingah nupa inṭhenna tamna ber state kan ni mek a, HIV (AIDS) vei tamna ber state kan ni mek bawk. Hengte hi ram hmangaihtute chuan na an ti a, a chhan leh vang an chhut a, Van Pathian khi an au mek a ni. Engtin nge kan tih ang le? Ṭhangtharte tam tak hian kawng kan bo ta a ni lo maw? Ṭhangthar fel leh changkang an tam tawh viau laiin mi ṭhenkhat hi chuan hlimna awmna, nuam awmna hi kan hai a ni lo maw? A mi nawlpui hi nawmsipbawlna lamah kan tlan nasa ta lutuk a ni lo maw? Khawilai hmun fianrialah emaw tute nen emawa va interek ṭhin chauh kha hlimna emaw kan ti ta mai em ni le? Chawlhkar tina picnic theih loh chuan hrehawm ti lutuka chiri mai turte kan awm ta nual em? Hlimna chu mipat hmeichhiatnaah te, picnic-ah te, khawilai hmunah emawa zai leh lamah te chauh hian a awm niin kan hre ta a ang hle mai.

Picnic loh tur kan ti lo ve, intihhlim loh tur kan ti lo ve. Mahse, hlimna hi chutiang thilah chauh chuan a awm lo tih hi kan hriat a ngai. Mahni in chhungah lehkhabu ṭha tak han chhiar veng vengte hi hlimna hlu tak a ni asin. Mahni in chhungah zai mawi tak han ngaihthlakte hi hlimna chu a ni asin. Mi hmuh loh leh hriat loha va interek ringawt kha hlimna leh nawmna a ni lo ve. Pathian fak leh chawimawi te, vantlang tana thil ṭha tih te hi hlimna chu a ni asin. Mahni hlimna tur chauh zawng lovin, mi dang tana malsawmna nih te hi tum ṭhin ila, chutah chuan hlimna chu a awm asin! Hah tak leh rim taka hna han thawh ṭang ṭang maite hi hlimna zuk ni tlat a! Chutiang kawng zawh tur chuan kan inzirtir nasat a ngai hle mai.

Hlimna kawng dik lovah kan tlan nasat avang hian lo rái ta mai leh sáwn lo pai ta mai te kan tam ta. Inngaihzawn lah hi kan uar na laileng. Maian em pawh bai thiam lote thleng hian inngaihzawn erawh chu kan zei hah hah hle mai. Condom lah Setana tirhkoh rinawm ber angin kan hmu si. Kan inngaizawng chur chur mai a, sáwn kan pai a, kan han innei ve leh mai bawk a. Inneihna hi eng nge a nih tih lam kan ngaihtuah peih lo va, nawmna hlira khat tur emaw kan ti a. Mi ina va lawi kha a lo nuam leh chiah lo va, zing dar 9-ah te han thawh chhuah chauh mai kha a lo remchang tawh mang lo va, tihtauhna tur leh vuivaina tur kan hmu nasa em em mai a. Engmah ti lova nuam der der tura kan ngaih vangte hian mi inah kan awm rei thei lo va, inṭhen leh nghalnate a tam lo thei lo. Mipa lam lah, an tlangval laia an fel ang khan an fel zui zel lem lo va, thawhchhuah nei si lo leh hrawn hrehawm tak te an lo ni a, han inneih rei ngaihna a awm lo.

Inneihnaa hi nawmna hlir a ni lo va, mihring nun bul ṭanna a ni a, hrehawm pawh tuar ve a ngai. Phone veivak a lo awm ta a, inhmangaih kan awlsam ang bawkin inṭhen pawh hi kan awlsam ta niin a lang. Nupa ṭang ṭhen, kir leh te hi an khawngaihthlak mang e.

- Ṭhuamtea Khawlhring