Zawl khawpui bomb a ni
March ni 1, 1966-a MNF hruaituten Mizoram independent an puan khan eng emaw rokhawlhna avangin Aizawla AR-te beih an ni lo va. AR te beih ni lo mah se, a tuk ni 2/3/’66-ah chuan khawlaiah mi veivak an tlem hle a. Chawhnu aṭangin Aizawl khawpui chu tu mah khawlaia chhuah phal lovin curfew a ni. Zawlnei Jeremia ṭah hla a, mipuia khat ṭhin khawpui kha khawhar takin a ṭhut tak chu tih ang deuh khan, khawlai chu a reh ṭhuap mai a. AR leh AP curfew duty bak chu mi dang khaw laiah hmuh tur an awm lo.
Ni 2/3/’66 zanah Chanmari leh Zarkawt inrina laiah AR leh AP (Assam Police) patrolling-a kal chu volunteer-in an lambun a. Ni 3/3/1966 zan aṭangin AR hmunpui, Police Thana, Jail-te beih a ni a. Tuikhuahtlang, Sikulpuikawn, Civil hospital tlang leh hmun remchang dangah volunteer-ten ṭanhmun an rem a. AR ten Tuikhuahtlang tuizem aṭanga tui an lakna tui pipe chu tihchhiat a ni a, AR tui tlan ber chu a kang chat ta a ni. Tuikhuahtlanga ṭanhmun remte chuan a khat tawkin AR te chu aurinnaa auvin inpe (surrender) mai turin an ti a, an inpe mai duh bik lo va. Tuikhura tui an chawi ngam lo va, an tui tlan ber aṭangin tui haw tur a awm tawh bawk si loh avangin an mangang hle a, ṭhenkhat chuan inpek mai an duh a. Post commander-in a remtih loh chuan inpek mai theih a ni lo va.
Ni 4/3/’66 nileng leh zankhuain an inkap a, ni 5/3/1966 zing dar10:00 velah India indo thlawhtheihna, an chhuan tawlawl (jet fighter) France siam Toofani 2 leh British siam Hunter 2, a vaiin 4 chu Aizawl khawpui chungah an rawn lang ta the the mai a. Toofani hi Tejpur leh Kumbirgram Silchar bul lawka hmunpui nei an ni a. Hunter hi Jorhat bula hmunpui nei an ni thung. Thlawhtheihna hian Tuirial lui dung an rawn zawh a, Paikhai zawn velah rawn kual chhuakin hmar zawngin an rawn thlawk a. Muthi tlang bulah her liam thlain Tuirial lui chungah chhim lam hawiin an thlawk leh a, Paikhai zawna rawn her kual lehin hmar lam hawiin an thlawk leh ṭhin a ni.
An vawikhat thlawh kualnaah chuan engmah ti lovin nungchang ṭha awm takin an thlawk tlang a. Vawi hnih an thlawh kualnaah chuan Tuikhuahtlang leh a chhehvel chu puakrang silai lian chi Air Cannon-in duhtawkin an hawl a. Thinghnah a kah chhumte chu a leng chum chum a, Tuikhuahtlang a hawl hnu chuan bazar lamah an rawn thlawk phei a, Dawrpui bazar phei vel chu puakrang silaiin an tlir a. Jet fighter 4-in tum 4 an han nuai rawn ta a ni a, pilot-in MNF-ten thlawhtheihna kahna silai an nei lo tih an hria a ni ang, an ngampa hle a, hniam tê têah thlawkin an han leu kual vel a. Mihring an awm leh awm loh pawh ngaihtuah lovin inti-champ taka leu kual pahin inte chu puakrangin an han tlir ṭhin a ni.
Fighter ri chuan lei a rut a, sakei hahum aia ring zawkin a ri hum hum mai a. Air Canon-a duhtawka an tlirna kartut (cartridge) ruak chu boruakah a intlar pat pat mai a. Air Canon-a tlir chu duhtawk lovin bomb an thlak a, rocket launcher-in an kap bawk a. Chu pawh chu la duhtawk lovin in halna bomb leh smoke bomb an thlak bawk a. A ri ṭhuai ṭhuai a, a ri zawt zawt a, a ri dur dur a, van lam panin meikhu dum pui pui a inpâng aw zial chho mup mup a, chumi karah chuan mei a alh sen zuai zuai bawk a. Zawl khawpui chu a khurh hian a khur a ni ringawt mai a; Zofate Jerusalem, Zawl khawpui chu meivapah a chang ta a ni.
Bomb tlakna chu hmun tinah a khuar thliah thluah a, Rocket launcher tlakna pawh a khuar dem dum a, rocket launcher puak lova leia bur ngurte pawh a awm. Ar, vawk, ui, kel leh bawng thi te chu tual laiah an let phengphung a, mihring pawh thi leh hliam an awm nual. Mipuiin Aizawl an chhuahsan hman hlauh a, chhuahsan hman lo se la chuan thi leh hliam an ṭhahnem ngawt ang. Volunteer-te chuan LMG leh 303 rifle ringawta jet fighter beih chu thil sawngsawhlawt lo nia an hriat avangin an insaseng ta a ni.
Aizawl a beih ni tho hian Lungleia AR ho puih tumin an thlawk phei a, mahse AR leh BSF-te MNF kuta an lo inpek (surrender) hman a vangin puih ngaihna a hre lo va, an pui ta lo a ni. India sawrkar hian jet fighter a leklam hle a, Hnahlan, Bungtlang, Khawzawl, Sangau, Pukpui, S.Mualthuam, Vartek kai, Bunghmun leh Hmuntlangah te India sipai puihnan jet fighter a hmang a. Pukpuiah phei chuan MNF/Volunteer pakhat mah an awm lo va, an awm lo mai ni lovin an hnuhma pawh hmuh tur a awm lo va; chuti chung chuan jet fighter-in khua chu a bomb kàng vek tho a ni. Ṭawizo daia MNA-in India sipai an lambun ṭumin Tuivawl luidung a bomb bakah puakrang silaiin a kap chiam a, Kawmzawla MNA-in India sipai an lambun ṭumin MNA-te chu Sertlangpui ngawah an awm ringin ngawpui chu a bomb a, puakrangin a tlir bawk a. Ngopa Tualbung khaw hluia MNA-in India sipai an lambun ṭumin Sialkal tlang ngawpui hnuaiah an awm a ring emaw ni dawn ni, ngawpui chu puakrang silaiin an tlir chiam a, bomb a thlak bawk a. Hei bak pawh hi ngawpui leh lui dung a bomb a, puakranga a tlir chiam sawi tur a awm nual mai, Mizoram bomb hi an nuam tih zawng a ni ang!
Thlang kawrvai sawrkar fighter ten,
Zawl khawpui sen mei an hlan e.
Zofa runpui nau ang nuihna:
Meivapah a chang zo ta maw,
Thinlai nâ dam ni awm lo’ng e.
- C. Zâma