Written by
- Dr. Lalrinawmi Ralte

INTERNATIONAL WOMEN’S DAY 2024 : Mizoram tlang hrang hranga hman a ni

Thuhma

International Women’s Day (IWD) hi kum tinin March 8 hian khawvel puma lawm a ni ta mai leh, keini Zofate pawhin kan lawm thei ta hian kan hmasawnna a tilang awm e. A lo inṭan dan tlem leh keini Zofaten kan lo dawnsawn dan tlem kan tilang dawn nia.

Khawvel changkannain nasa takin Europe, America leh khawmualpui dangte a thlen mek lai khan kawng khat nasa taka baina a lo awm a, chu baina chu hmeichhiate mamawhna kha ngaihmawh a ni lo kha a ni. Chhung tinin hmeichhiate in chhung khura an mawh lakna a double deuh vek mai a. Nileng lenga hna rim taka an thawh hnu pawha in lama chetu an ni lehzelte kha a bul inṭanna pawimawh takte an ni.

Kum zabi 17 chhoa Europe leh America rama industrial revolution a lo ṭhan chhoh mek lai khan, an hmeichhiate chu mipa ang bawkin industry-ah te leh hnathawh tur awm apiangte thawkin an awm a. Mipa angin an thawk tam a, an thawh hun chhung darkar pawh a inang a, 'mahse' tih a lo awm ta tlat mai. Chu chu hna inang, thawh inang, mahse hlawh inang lo kha a ni. An hmeichhiate hlawh chu a tlem zawk ta tlat mai.

Aha, an sawichhuah ngam loh kha hmeichhiate chu an intelkhawm a, an dinhmun chu a dik lohzia hi hmalak a ngai tiin ‘aha’ an ti ta tlat mai. An hnathawhna boruak rit lutuk chu dik theiin an hre lo a, an harh chhuak ta a ni ber mai. An harhchhuahna kawngah te chuan an hmuh takte chu –

Vote neih – vote an lo nei reng reng hlei nem. An ram hruaitu thlannaah an tel ve ta reng reng lo. "Vote kan neih loh vang a nih hi kan hlutna a tlakchhiat em em. Chuvangin, ram hruaitu thlannaah vote nei ila, chu chuan kan hlutna a keng tel dawn alawm," an ti a. Vote nei turin nasa taka an beih hnuah vote an nei ta a. Vote neih chuan nasa takin an dinhmun a chawisang a ni.

Hlawh inang neih (equal work and equal pay), an hnathawh inang reng, an thawh chhung darker pawh inang renga mipa hlawh tam bik leh, hmeichhiate hlawh tlem bikte chu a dik lo a ni tih chu an zavaia tawn a nih avangin an do ta a. Hei hi nasa taka dona karah an kalpui a.

Hnathawh chhung rei lutuk (long hours of working), ṭhenkhat phei chu darker 10-12 te hna an thawk a. Nu, in chhung khur enkawltu ber, fate lo chiauautu ber hetia rei lutuk hna an thawk hian an in chhungah harsatna nasa tak a awm ṭhin avangin an duh lohna an lantir a ni.

Kum 1808, kum zabi 18, 19-a inhlankai meuh chuan an ni tin khawsakna hautak lutuk chu an nute chuan an vei em em a, an mipa, an unaupa, an pasalteten an veipui si lo va, anmahnia thawhchhuah a ngai tiin hma an la ta a ni. He hmalakna hian khawvel ram hrang hrang, a bikin industrial country te chu a nghawng nghal a ni.

Hemi kum 1808 hian New York khawpuia Socialist Women te chuan hmalakna an huaihawt a, hetia ṭawngkamte leh lehkhatea kan ngennate min ngaihthlaksak duh loh avang hian a kawng awmchhun nia an hriat ‘nawrhna’ (protest) chu an huaihawt ta a. Kum 1808 aṭang chuan khawvel puma nawrhna chu an thiam ang angin an nei ta a. A ṭhenin an Bra te an hál a, a ṭhenin khawlaiah placard kengin an nawrh chhante ziaka mi hmuh theihin an keng a. Nuho an han kalkhawm tak tak chu an lo tam ta em em mai a ni.

Hlawhtlinna lam

International Women’s Day chuan khawvel a lo dap chho zel a. Kum 1869 aṭang khan danglamna a lo lang ṭan a, Wyoming state-a hmeichhiate chuan vote an lo thlak ta a, kum 1917 ah New York hmeichhiaten vote an thlak ta bawk a. Kum 1920 chuan 10th amendment to the United States Constitution-ah American hmeichhiaten vote an thlak theihna chu a thleng ta a. Hei hian khawvel ram dangah a ṭha zawngin nasa takin a nghawng a ni.

Min awptu British ramah pawh kum 1906 te khan an hmeichhe candidate tan an lo campaign ve chauh a. Kan missionary te lo luh kha 1894 laite khan an ramah ngei pawh hmeichhiaten vote an lo la thlak bik lo a. Chuvang chu em ni ang aw Mizo hmeichhe zinga Kristian hmasa, hming ziak duhte pawh kha ‘in pasalte rawn hruai rawh u’ an lo tih zel ni. Chutiangin, baptisma chan turah pawh khan kan mipate an mal kal chuan an Baptist mai a, kan hmeichhiate an kal ve chuan a ngai bawkin ‘in pasalte rawn hruai rawh u’ an ti leh zel a. An pasalte kha an hlau nge, tun thleng hian a chhan dik tak kan la hre thei lo a. Kum 1918-ah chauh hmeichhia kum 30 chung lamin vote thlak an phal a, kum 21 chin bithliah phei chu 1928 chauh kha a la ni. Heng hunlaite chuan kan ramah Chanchin Ṭha avangin vawi duai lo hlimnain min lo chenchilh tawh a nih kha.

New Zealand ram hi khawvelah hian an changkang danglam riau a, kum 1893 khan an hmeichhiaten vote thlak theihna kha an lo hmang ṭan tawh a, chutah Finland-in 1906, a kum lehah Norway-in 1907.

Russiaah pawh Socialist revolution ten rorelna an chante khan an hmeichhiate vote an hlut tehreng nen, anni puala hun hman chu an remti der lo a. Chuvangin ram a inang lo angin ngaihhlut dan leh a thu ken ber hmeichhia leh mipate kawng engkima intluktlanna (equality & equity) nei tur a inang lo. Ram changkanna leh rilru puthmangte pawhin a hril a ni ngei ang.

China meuh pawh a changkang pawlah a ṭang tlat mai. Kum 1924 a inherchhuah meuh chuan Kuomintang Party, hmeichhiate hmasawnna kawng zawngtute zinga mite chuan leaflet an tihchhuahah chuan hetiang chanchin ropui hi a lo chuang ta rup mai. Guangdong hmuna hmeichhiate chuan an chanvo an neih lohna kawnga an lungawi lohna entirna chu March 8, 1924 chuan a lo remti ta. Chutah chuan an placard-a an ziahte chu ‘China min awptu ram dang mite chu tla rawh se, bang rawh se’ tiin an au rual ta dual dual a, hei hi International Women’s Day te nen kaikawpin hmeichhiate hamṭhatna tur kawng zawnna pawimawh tak a ni chho ta zel a ni.

Indopui II-na duh lohna leh IWD te chu hmet rem zelin khawvela ‘Remna leh Muanna’ phûtna a lo ni chho ta zel a, a bik takin Europe leh Britain-ah te an uar lehzual a. Socialist movement hian nasa takin hma an la a ni. Hei hian khawvel a nghawng ta.

Thailand, kan ram ṭhenawm mai pawhin an rama Nawhchizawrhna, inzawrhna a nasat avanga an hmeichhiate an chán nasa lutuk chu an duh lo a. An ram retheihnate chu an hmeichhiate mawh an laktir zel dan te nasa takin an do a. An hmeichhiate mihringa insumdawnna (human trafficking, sex trafficking)-a an hmante an dodal nasa em em a ni. IWD pawh hi an lawm aṭangin he lam zawngin an kalpui nasa em em bawk.

Manila ramah pawh March 8 hi kum 1986 te khan group 70 chuang intelkhawm chuan an park lian ber- Luneta Park-ah heti hian lehkhaziak an tar a, ‘Hmeichhiate an zalen loh chuan hnam a zalen lo’ tih chu mi zawng zawng chhiar theih turin hawrawp lian tawkin an tar a ni.

India rama IWD lo inṭan chhoh dan hi Mathura rape case aṭanga inṭan a ni. Kum 1972 March 26 khan kum 15 mi, Mathura chu Desaiganj Police station (Maharastra) chhungah Police pahnihin an pawngsual a, an case chu Supreme Court-in a titawp rikngawt duh lohna kha a ni ta berin a lang. Chutiang zelin India rama IWD kan lawmna chu lungawi lohna entirna ‘protest’ lam hi a tam ber a. India rama hmeichhiate tuarna hi a nasa em a ni. Ka hriat chhun ringawt pawh hi nasa ka ti a, ka hriat phak loh tam turzia pawh ka hria. National Alliance of Women-in an record dan chuan India hmeichhiate tawrhna hrang hrang hi chi 50 chuang a awm an ti a, hmabak a ko hle mai.

Mizoramah hian kum 2000 chho aṭangin IWD hi hman a lo ni tawh a. Hman dan a inang lo a, ṭhenkhatin zirna inahte an lawm a, women NGO te leh Kohhran Hmeichhiate pawhin an lawm a. Vawiin hian Aizawl leh district hrang hrangah mahni thiam dan ang anga IWD lawmna hi neih a ni bawk.

2024 IWD lawm theia kan awm hi a lawmawm em em a, lawmna tur kan ngah a, Sorkar thara Hmeichhe MLA 3 kan nei hi kan lawm lutuk a, Pi Lalrinpuii, Nl Baryl Vanneihsangi leh Pi Prova Chakma te. Chutah Pi Lalrinpui phei chu Cabinet Minister a ni hi Mizorama hmeichhiate kan lawm zual a. Ticket petu party te hnenah lawmthu kan sawi a. Hmeichhia Cabinet Minister an ni leh MLA, session-a an che velte kan hmuh hian tun anga MLA session ngaihnawm leh bengvarthlak hi kan la tawng lo, heng kan hmeichhiate hian an hril ve hle niin kan hria a, kan lawm a ni. Lawmna tur tam tak kan nei.

Mahse tih a ngai fo ṭhin a, hmabak erawh a la ko, tihtur a tam hle. Kan ram hmasawn zelna atan kan hmeichhiate hian tih theih kan nei ve a ni tih hi kan inhriat angin kan inhuam bawk a ni.

- Dr. Lalrinawmi Ralte