Written by
Lalramchuana
Chungtlang

Ram leh hnam humhalh

Kum 1935-a YMA a din aṭang khan, ‘Ram leh hnam humhalh’ tih hi thupuia hman ngun ber leh mite thinlung hneh ber niin a lang. Hman aṭanga kan lo hman tawh dan thlirin a hlawhtlin leh tlin loh chu sawi a har maithei a. Amaherawhchu, thupui atana thlan nawn a ni fo mai hian a pawimawhzia chu a tilang chiang hle.

Ram leh hnam humhalh tuma hma kan lo lak tawh ṭhin dan chu sawi ngai loah dah ila. Kan hun tawn chhoh mekah, ‘Ram leh hnam humhalh’ tih kumpuan thupuia kan neih nawn leh tak si avang hian tun dinhmuna ram leh hnam kan humhalh dan tur uluk taka ngaihtuah a ngai ta a ni.

A hmasa berah chuan chimralna laka kan ram leh hnam kan humhalh a ṭul hle mai. Mizo hnahthlak ni lo, hnam dang kan rama an lo lut tur kan dang vek thei lo va. Amaherawhchu, British-in min awp hun lai aṭang tawhin Inner Line Regulation hnuaiah kan awm a. Kan ramah zalen takin hnam dang an lo lut mai mai thei lo. Zalen taka hnam dang lo lut tur ven nana Inner Line Permit siam a’n ni lehzel te hi Mizote vanneihna hlu tak a lo ni e. Chutih rual chuan he ILP hi dik leh felfai taka pek chhuah a nih theih nan ṭan kan lak a va ṭul em!

Kan hnam min hre chiangtu British-ten duhsak taka kan hnam min humhimna hi ṭha viau mahse, a nih dan tur taka kan ram leh hnam humhalh nana kan hman si loh chuan awmzia a awm dawn lo tihna a ni a. Chuvangin, dan loa hnam dang kan rama an lo lut tur uluk taka lo ven hi ram leh hnam humhalhna tura kan tihtur pawimawh tak a ni.

Kan ram zimte hi a zim belh zel loh nana ṭan la turin rilru thar kan put a va pawimawh em! Kum 1952 aṭangin Mizoram hi Assam state hnuaiah District Council kan ni a. Hmasawn chho zelin kum 1975-ah Union Territory-a hlankai kan ni leh. Kum 1987 a lo inher chhuah meuh chuan state puitlinga puan kan lo ni ta. State puitlinga puan kan nih aṭanga reiloteah kan state zim te chu ṭhendarh a ni nghal a. Tunah phei chuan District Council pathum lai mai kan lo nei ta a ni. Tun ang zela kan kal chuan nakin lawkah kan ram tereuhte hi ṭhen sawmin a la awm mai ang tih pawh hlauhawm tak a ni.

Zo hnahthlak hnam zawng zawngte hi unau kan nih anga inlungrual taka dan thuhmun hnuaia cheng za tur kan nih laiin, kan inunauna tichhe zawng leh indaidan tuma kan khawsa
ṭhin hian kan ram a tichhe mek a. Mizo mipui zawng zawngte hian inpumkhat duhna thinlung pu vek ila chuan, ram leh hnam kan humhalhna kawngah rahbi thui tak kan pen ngei ka ring tlat a ni.

Kan state rethei leh pachhe tak hi, state lian leh thiltithei zawkin min tibuai fo. Kan ram zimte hi it tham a nih loh vei nen! Hetiang hunah hian a ram neitute hian keimahni ram ngei hi humhalh duhna thinlung kan pu lovang tih a hlauhawm ṭhin khawp mai. He kan ram zimte hi kal hmasa kan pi leh pute’n lu chhum ban chhum huama an lo venhim tawh a ni a. Kan ram hlu tak hi a zim tawh sa nak a laia hnam dangin min chhuhsak a nih chuan thlafam chang tawh min thlahtute thlarau hnenah eng thu nge kan sawi ngam ang le? Mi rinawm lo thiltih leh Politics bawlhhlawh avanga kan ram zimte ṭhen darh a nih tawhna hi chu theihnghilh ila. Chumi a thlen tawh lohna tur erawh chuan theihtawp kan chhuah a ngai takzet a ni.

Kum 1894-a kan ram Kristianna in min luhchilh
aṭang khan, kawng tam takah hmasawnna ropui tak kan nei a. Chutih rual chuan Kristianna lo lut hian Mizo kan nihnaah min tihdal phah em tih hi ngun taka ngaihtuah ngai niin a lang. Kristianna hi ṭhain ropui viau mahse a ni lo zawngin kan her ang tih a hlauhawmin ka hria. Kan hnam nunphung leh khawsak dan min theihnghilh tirtu ni lo hram se tih hi mitinte duhthusam a nih ka ring. Chuti a nih chuan Kristianna hi kan hnam nunphung leh khawsak dan min hnuchhawn tirtu ni loin; Mizo kan nihnaa chiang thar tur leh, ram leh hnam kan humhalhna kawnga min puitu atan i hmang zawk ang u.

Mizo mipui zawng zawngte hi, Mizo hnamah kan piang a. Eng ang pawhin sap leh Korean te an tum mah ila, kan nihna dik tak chu Mizo a ni tho tho. Ram hla tak, kan hnam puite pawh an awm lohnaah pawh awm mah ila, Mizo kan nihna a bo chuang lo. Eng thawmhnaw pawh inbelin, khawi hmunah pawh awm mah ila, kan hnam nunphung kan vawn nun reng a va pawimawh em! Kan hnam ṭawng te, kan incheina te leh kan hnamzia pawimawh tak tak te hi uluk taka kan vawnhim a pawimawh hle a ni. Vawnhim ahneka kan hnam kan phatsan a nih chuan Mizo kan nihnaah kan chiang lo hle tihna a ni ang. Mizo nulain hnam dang pasala a neih hian Mizo hnam a phatsan tihna a ni a. Mizo ni lo eng hnam pawh nei sela hnam phatsan an ni tho tho. Hnam dang pasala nei zingah ngaihhnathiam chin kan nei fo ṭhin. Hei hi hnama kan chian lohna lian tak a ni.

A tawp berah chuan ram leh hnam hummhalh tura mi pawimawh chu ṭhalaite kan ni. Mizo kan nihnaah chiang ila, kan ram leh hnam a him zel theih nan uluk taka ke kan pen a va pawimawh em! Ṭhalaite kutah kan ram leh hnam hmakhua hi thui tak a innghat a. Kan kawng min dal ṭhintu ruihhlo leh sual chi tinrengte doin, taimakna, rinawmna leh tlawmngaihna nen kan ram leh hnam i humhalh zel ang u.

- Lalramchuana, Chungtlang