Changkang tak intodelh si lo
“Ṭhalaite khawvel kan ti a, an hawiher a changkang a, an khawsakzia a changkang a, media chak tak avangin khawvel changkang nunphung an la zung zung a, rual u zawkte ‘ṭhing lutuk’ an ti a... Mahse, kan ram hi a la changkang si lo, kan la intodelh si lo... changkanna pawnlawi tak hi khawi aṭanga rawn kal nge?”
Kum 1987, Ramtuk thla ni 20 khan Mizoram chuan State puitling kan hmu a, kum 29 kan lo hmang zo ta der mai. Mizoran Union Territory a nih chhung khan hmasawnna tur atan central aṭangin sum tam tak a lo luang lut a nih kha. Hma chu kan sawn zel a, mahse, sum khati zozai lo lut kha ram hmasawnna atan kan hmang chhuak zo tawk lo a ni mai thei e. Central aṭangin ṭanpuina kum tin sum tam tak a lo luang lut zel a, hmasawnna chu a awm teh meuh mai, kan hmasawnna erawh belhchian a dawl em? tih hi inzawhna a la ni zel a ni. Kan aiawha kan thlan lalten hmasawnna rotling tak tak min la hnutchhiah lo va, rotling ni lem lo, sum tam tak luanralna, reilo te daih, thamral leh mai ṭhin hi hmuh tur leh hriat tur a tam lutuk hi a lung chhiat thlak ngawt mai.
‘Mizo tlawmngaihna a dal zel a, belhchian a dawl lo’ tia kan sawi ang hian kan ram roreltute min hruaina leh ram rorelna kawnga hna an thawhna hi belhchian a dawl lo viau niin a lang. An thusawi-ah kan tawlhthlu a, ram hmasawnna ngialnghet tak leh rotling tur min pek theih laiin sum kalna kawng chu a hmingah eiruk (corruption) tih a lar ta hle a nih hi. Eiruk kan buaipui luai luai a, sum thiltihtheihna chuan kan nun nasa takin min ei chhia a, min ei chhiat dan leh a nghawng dan hi kan hre phal lo ni berin a lang.
‘Corruption’ tih ngawt hi chuan zau takin a sawi theih. Bible chuan “Sum ngainat hi sual tinreng bul a ni” a ti a, a dik ngawt mai. Sum chu mitinin kan duh a, heta kan sawi tum hi chu sum duh ringawt a ni lo va, mahni thawh chhuah duh khawp lo, nawmsak duh vang leh duham vanga dik lo taka sum eiruk hi a ni. Sawrkar sum dik lo taka eiruk chauh ni lovin kan hnathawhna kawnga hleihluak taka sum hlep tumna te, contract hna kan thawk a, hnathawhna tawk baka kan hlep ve tur min dahsa a awm ve ṭhin niin an sawi a. Hei hi duhtawk mai lovin kan hnathawhna tur pawisa a chanve-in hna thawh zawh kan han tum ta ṭhin a, hna in a chhiat phah ta em em a. Sum hleprukna ṭha lo tak a hring chhuak ta ṭhin a ni.
Hleprukna awmna te chu mimalin sawrkar hna, mipui chhawr theih tur hna bil bik - insak, kawng siam, lungrem leh a dang tam takah te, sawrkar hnathawk sum lam khawih a thuneihna nei chinah te hleprukna leh eirukna hian bu a khuar nghet hle bawk a ni. Pawisa dik lo taka la thei zingah public work khawih department te an lar zual. Sawiseltute pawh sum thuneihna ṭhuthlengah hian han ṭhu ve ta se, eng ual an ni lo mai thei tih hi kan inhmuh dan a ni tawh tlat. Rinawmna leh dikna duhtu kan Pathian hi keimahni-ah a duh angin hna a thawk thei lo ṭhin a ni ber e.
Mi fel tak nia hriat ṭhin, midang diklohna sawi hreh hauh lo, nuihzat ṭhin kha a sawisela dinhmuna a din ve meuh chuan a thuneihna a hmang thiam lo a ni mai thei, "Rin aiin a va nasa em! Ka rin a ang lo” tih chu a hlawh ve tho si a. Sum remchang hmuh fuh tawh chuan a dik lo tih hriat reng a nih pawhin hawihhawm takin kan la mai ṭhin a ni. Pawisa kan neih tam phawt chuan hnehna kan chang mai turah kan in ngai a, chu chuan khawtlang, pawlah, kohhran thlengin kua thuk takin a hreuh thei tih kan hmu kar bawk si. Chuvangin, sum eirukna hian kan nunah thuk takin kua a hreuh ta ṭhin a ni ber e. Dik lo taka kan lakluh sum hmangin khawtlangah te kan hmel kan ti lian a, miin min zah ta lua emaw tiin vantlang chunglama lengah kan inngai a ni ber e.
Politician ten hnathawh kawr ha inti chungin dikna leh rinawmna chu sirah an dah a, mipui hmuh hunah chiah dikna leh rinawmna kawr chu an ha zawk a, an nun hmu pha ho bul hnaia awmte pawhin an rawn ti ve zel a, politics awmzia pawh hre tam lo, anmahni puibawmtute chuan politics khelh chu hlawkna emaw an ti ringawt tawh. Politics khelh fuh chuan an chhungkua hausakna leh len thur thurna emaw an ti zel a. Chu chu ram kaihhruaina emaw an ti ni berin a lang. Ram roreltu, kan thlan lalte hian ram hmasawnna bul tak tak, ṭhahnemngai taka rilru an sen loh chuan ramin hma a sawn ngai dawn lo. Intodelhna chu a hla reng mai dawn a ni.
Dik lo taka sum lakluhna chuan kan fate thlengin nghawng ṭha lo tak tak a rawn chhuak zel a, hnathawk peih tak tak si lovin nu leh pate rinchhana nuam tawl kan ching chho a, kan zak miah bawk lo. Sum renna chang an hre lo a, hnathawhna chang lah an hre hek lo. Rilru a rawn piansual tir a, Politics khel lahni sum lakluh tam, hausak ringawt an tum a, ram siamṭhatna tak tak hi thawh an tum lo emaw tih theih turin an che vel a. Sawrkar hnathawkah pawh engineer te an hmui deuh bik tih kan hriat avangin kan fate chu engineer kan zir sup sup mai. Kan rilru puthmang hi siamṭhat kan ngai hle tawh a ni.
Sum eirukna hi tuna lar thar em em a ni lo, hman aṭang tawhin a nasa tawh, tunlaiah chuan media a chak ta em a, mipui hriatah chak taka an pholan zung zung vangin a nasa ta angin a ngaih theih. Media kaltlangin eirukna ṭhatlohzia te pawh nasa takin kan inzirtir thei ta. Media hi ṭangkai taka hman a nih chuan ram hian ṭhat lam a pan chho zel turah ngai ang.
Mizoram hi kan la intodelh lo, heta intodelh tih kan han thlur bik hi chu ram dinhmun a ni. Kan ram hi mahni kein a la ding thei lo, reilo te pawh a la ding thei lo, puitu a neih loh chuan a tlu dawn zel. Intodelh si lo hian kan inti changkang ve fu lawi si. Mimal kan changkanna te hi chu a ṭha e, mahse, ram intodelh si lova kan lo hawisang ve ringawtte hi chu a zahthlak lam hret zawng a ni e. Ramin sum thawh chhuah a la nei lo va, chutihlaiin kan ram rawngbawltu, kan sawrkar hnathawk lian, contractor lian an hausa thur thur bawk si a, rim taka a sur a sa hnuaia kut hna thawkten an thawh hah man an la dinchhuah pui thei si lo. Politician ṭawngkam thiamte lah chuan kut hnathawkte hmangaih awm berin thu an chhak chhuak reng bawk a...
Kan fate, nula leh tlangval mahni intodelh si lo, chhungte thawh chhuah sa ringa hawi pir em em, zirna sum tam tak sen ral hnu pawha mahni kuta la ding zo lo, hausa leh nei ber awm anga lirthei chelek kan tamna chhan te, kohhran, pawl, nu leh paten zu ngawl vei, drugs ngawl vei, rukru, sualna tinreng kan buaipui luai luai chhan hi eng vang nge kan tih chuan sum dik lo taka eirukna nghawng zel pakhat a ni. A bul inṭanna hi a thuk tawh em avangin chuti maia han chhut rem chi a ni lo. Kan ram hi chhantlak a ni tawh lo kan tihna erawh a ni lo. Politician ṭha tak tak, Pathian ṭih mi kan la inthlang chhuak ngei dawn. Ram hruaitu ṭha nei tur chuan ram mipuite kan pawimawh ber. Mipui rilru a dik loh chuan kan phu tawk chiah hruaitu kan nei reng ang. Ram hruaitu an ṭhat chuan ram mipui rilru a dik tihna a ni.
Changkanna pawnlawi tak hi a lo kalna chu sum dik lo taka eiruk te, hleihluak taka sum hlepruk vangte aṭangin a ni. Hei hian kan rilru a ti piangsual a, ṭhalai thatchhia kan tam phah a, sual vulh lenna awlsam tak a rawn hring chhuak a ni. Ṭhalai tam tak nu leh paten kan ngam tawh lo a, kan thunun zo tawh lo, an changkang tawh a, nu leh pate chu “ṭhing lutuk” min ti mek a nih hi. Ram hruaina kawngah lah ṭhalaite khawvel kan ti a, mahse, anmahni mai chuan engmah hi an la ti kaw thei tak tak lo, rual u mithiamten eng kawngah pawh an la kaihhruai a ngai.
- R.Zomawia