RUIHHLO KAWNG KHAR A HUN
Chaltlang Dawrkawn aṭanga Ramhlun veng pan thlakna, Pi Remmawii te in leh Hrangchhuana High School inkar rahka (step) ah hian hnathawh ni (working days) tlai lam hian ruihhlo ngai an fuankhawm ṭhin. Hengho ruihhlo vanga rui thle hnawp ṭhinho hi tlai dar 3 (thum) vel hian eng emaw chen chu an awm hnuin an ṭin ve leh ṭhin. A chang chuan hmeichhiate pawh an tel. Hmeichhe tel ve ṭum hi chuan mipa nen a changin an inpawm a, a changin an inpua a, hmuh an nuam vak lo. Vawi khat chu kan in hnaihah an lo kal a, kal bo turin ka hrilh a, min pawisa lo hle. Nula pakhat chuan min en reng a, mahse a kal bo mai lo.
Hrangchhuana High school field ah hian School naupang an inkhel ṭhin a, a sir kawngah chuan ruihhlo ngai an fuankhawm bawk a, naupang inkhelte chuan an hmu reng a. Vawi khat phei chu ruihhlo ngai ho chuan eng emaw hi an pe zeuh a, an pek a chu a kal bo ta daih nghe nghe. Nu leh pa tan chuan naupangte hi an ngaihtuahawm hle. Chin loh loh an chin phah ang tih hlauhawm tak a ni. Chu bakah chuan helai kawngah hian School naupang hmeichhie tan paltlang ngam a har khawp mai. Vawi khat phei chu, ‘Kal rawh u ka rawn thlir zel ang che u,’ tiin ka en liam. Ka fate pawhin hmeichhia kal vel chu hruai chang an nei.
Kei putar kum 90 (sawmkua) chuang tawh hi, ka hawi zau tawh lo hle. Chutiang putar hawi zim-te hmuh phakah pawh ruihhlo ngai ni tin hmuh tur an awm chuan, hmun dang kan hmuh phak lohah hian eng ang taka tam awm ang maw? Ruihhlo ngai pakhat chhungte min hrilh dan chuan Burma raltlan lo thlen thlak hnu hian ruihhlo tlawm tèin a tam zual tak thu min hrilh a. Heng ruihhlo zuarho hi a tam ber chu Burma mi an ni a, hmeichhia an nih deuh ber thu min hrilh. Thil eng eng emaw an zuar a, a karah ruihhlo an zep ru ṭhin niin an sawi. Mak deuh mai chu heng Burma mi thil zuarte hian Ration Card an neih thu min hrilh a, huan, ram huante pawh an nei tih min hrilh.
Phunchawng leh Rangvamualahte zu an sa a, a nih loh leh zu sain an inhlawhfa a, Police/Excise-in an man pawhin a neituah an inchhal a, a neitu tak takte tan ai hlawh neiin an tan thute an sawi. Ei-leh-in thawh chhuah ngai lova hlawh neih bawk si chu Burma mi hian an hreh lem lo a ni awm e.
Mizoramah hian ruk ruk a awm ngai lo va, insuam leh tualthah phei chu kan hre ngai lo. Hman lai 1911 vel khan Lamsuaka leh a hote’n Thantingzo sumdawng an suam tih loh chu Mizoramah insuamna a awm kan hre ngai lo. Tun hnaiah ruihhlo, Burma aṭanga a lo luh hnu hi chuan ruk ruk leh tualthahte a tam ta hle. Hman zan lawka sikul naupang lehkha zir amah chauhva awm chemtea vittu pawh kha, ruihhlo ngai a nih a rinawm. Inkhawm hlan leh ruaiṭheh hlante hian in nghaktu awm lova kalsan ngam a ni ta mang lo va, mahni maia in nghah pawh a hlauhawm ta.
Tun ang renga ruihhlo kawng hi pin (khar) a nih loh chuan ṭhangthar zinga hmun lia ṭhena hmuh khat (1/4) lai hi, ruihhlo ngai an ni ang a, Mizoram, ram nuam, ram ralmuang hi hremhmunah a chang mai ang tih a hlauhawm hle. Meitei ram (Manipur) leh Burma ram inkar hung pin a nih a, Mizoram leh Burma inkar hung a nih ve loh phei chuan, ruihhlo leh thil ṭha lo dang - Burma aṭanga India rama lo lut zawng zawng chu Mizoram kaltlangin an lo lut ang a, a pawizia tur chu sawiin a siak lo. Ram hruaitu leh tlawmngai pawl hotute hian he thu hi ngaihtuah nawn leh se a va ṭha em.
- Lalthangfala Sailo