Zirna kal phung siamṭhat leh a behbawm
Lungrual taka Mizo mipuiten kan duh thlan chu kan rama zirna kal phung siam ṭhat hi a ni awm e. Zirna chu mi tin huapzo, khua leh tui ṭhaa mi tin chherchhuahna a ni a. Zirnain a tum inzirtir chhuak si lova thui tak kal erawh thil hlauhawm tak a ni. Khawvel pum chu sawi loh, India ram dinhmun aṭanga tehin tuna Mizorama kan zirna kal phung (system) hi a ṭha ta lo viau nge ni a, tun hma aṭang khan a lo ṭha losa tawh reng ni ang? tih hi zawhna pawimawh tak a ni a. Chutihrualin, a zirtirtute hi nge naupang lam hian zir lo zawk tih te pawh zawhna awm thei tak a ni. A enga pawh chu lo ni se, mi tam takin Mizorama zirna kal phung siam ṭhat ngai nia kan hriatna chhan ber pakhat nia lang chu, All India Services leh Group-A officer chin, Central services-a Mizo tling kan awm tak mang meuh loh vang hi a ni ang a. Tin, national level-a competitive exam hmasa pawl NEET leh JEE-ah te kan dinhmun a hniam lawr lak ṭhin avangte pawh a ni ang. Heng exam-ah te hian Quota ang chuan han tling ve bawk mah ila, a ram pum huap ang chuan kan hniam val val ṭhin hle a, quota-in min chhan ṭawk chauh a ni. Thil lawmawm tak chu, kan sawrkar thar hian zirna hi a vei hle a, tihtakzeta siam ṭhat tumin, Education reform committee pawh kan Education Minister Dr. Vanlalthlana Chairman-na hnuaiah din a ni a. Chutih rual chuan zirna kal phung siam ṭhat tumna (Education reformation) hi Mizoramah thil thar a ni lo va, sawrkar hmasate pawhin an lo tum tawh ṭhin a ni. Amaherawhchu, vawiin ni thleng hi chuan kha'ng tumnate kha a la thamral deuh mai mai emaw tih tur a ni a. A reform committee lam thiam loh nge ni ang a, kan ram hruaitute lam zawk ni dawn ni? Engpawhnise, zirna kal phung siam ṭha tur hian kailawn hrang hrang a awm thei ang a, a behbawm tlem a zawng thai lan kan tum dawn a ni.
Zirnain a tum hriat a ngai :
Zirna avangin khawvelah mimal, chhungkua leh ramin hma a sawn mek a, chutih rualin chu zirna avang vek chuan chhiatna leh harsatna nasa tak a lo thleng tawhin, a thleng mek bawk a; zirnain a tum hi kan zirchhuak zo lo em ni dawn ni. Zirnain a tum berte zinga pawimawh em em pakhat chu, mawhphurhna nei leh hlenchhuak mi (responsible individual) kan nihzia inhriattir leh, chumi nunpui tura inzirtir hi a ni a. Zawhna han inzawt ta ila; Mizote hian zirna hi eng atana hman nge kan tum ber ang? Hna hmuhna tur atan chauha hman hi kan tum ber a ni ang em? Zir thiamna vanga mahni leh chhungkaw chawmna khawp hna kan lo hmuh hian zirnain a tum kan tihlawhtling ta tihna em ni ang? Ni mai lo ve. Lehkha kan zirna chhan chu hna hmuh nan emaw, intodelh nan emaw pawh a ni thei. Mahse, zirna chuan mimal, chhungkua leh khawtlangah mawhphurhna nei kan nihzia min zirtir chhuak tur a ni. Mawhphurhna nei leh hlenchhuak mi nihna chu kan zirchhuah ber tur pakhat a ni. Tun dinhmuna kan chhungkua ṭheuh hi i en teh ang u. Kan tu/fate hian chhungkuaah mawhphurhna nei ve nia inhriatna an nei em? An tih ve theih awm ngawih ngawiha kan hriat tih nachang hriat loh an ngah viau lo maw? Nge, nu leh pa lam pawh hian mawhphurhna kan pe ngai lo zawk? Hnam dangte ai hian an kum level-ah kan tu/fate hi an puitling har kan ti ṭhin em? A nih leh thawhchhuah ngelnghet an lo neih ve aṭang chiah hian chhungkua leh khawtlangah mite entawntlak leh, zirtirna pe thei khawpa mi responsible-ah kan ngai thei em? Heng zawhna kan han siam takte khi a pawimawh hlawm khawp mai. Zirna chuan mi, chhawrtlaka chherchhuah hi a tum a ni.
Eng level aṭanga ṭan tur nge ni ang?
Zirna siam ṭha tura stage pawimawh ber chu Elementary stage hi a ni awm e. Ngaihdan hrang tam tak a awm thei ang a, siamṭhat tum dan leh rawt dan (suggestion) pawh a inang lo thei viau ang. Kan tawnhriat aṭanga kan Mizo naupangte'n an mamawh em em nia lang chu - elementary stage aṭanga zirna kal phung thar duan a, zawm (follow) hi a ni.
NEP 2020 hian zirna kal phung formula thar 5+3+3+4 a siam a. Hemi mil hian inher rem kan tum dawn ni paw'n a lang a. A bik takin inbuatsaih hun (preparatory stage), kum thum chhung zirtur aṭang hian kan naupangten ngaihruat zau thiamna (reasoning skills) leh harsatna sutkian dan (problem solving skills) hi an zirthiam ngei ngei a ngai. Tin, Secondary stage aṭang phei hi chuan a awmze bo chuang si lova phuah thiamna (reproducibility skill) an neih a ngai tawh. Heng kan han sawi tak pathumte hi high order thinking skills (HOTS) tiin a sawi theih ang. An theih tawk a la tlem a ni thei; mahse bul ṭanpui an ngai tawh. Preparatory stage aṭanga by-heart system char chara bul kan ṭanpui leh a nih chuan, tuna kan han sawi takte khi kan naupangten an nei thei tak tak dawn lo. Chutih rual chuan by-heart system hi kan hnual suat ngawt thiang lo va, thluak sawizawina ṭha tak a ni tih erawh hriat a ngai. Chuvangin, reasoning leh problem solving lam ngawr ngawra ngerpui erawh a chi ber lo ang a, by-heart system kalpui pah hian a inchawhpawlh mawi tawka kalpui thiam a ngai a ni.
Eng dinhmunah nge kan din?
College level leh University level-a kan zirlai tam takte hian a chung kan sawi tak, reasoning skills, problem solving skills leh reproducibility skill (HOTS)-te khi an tlachham thei viau mai a (zirlai ṭha tam tak awm bawk mah se). A chhan ber nia lang pawh elementary stage-a zir dan phung ṭha an dawn tawk loh vang a ni. Bul an ṭanna ber a ṭhat tawk loh chuan rilru puitling tawh lamah chuan kan sawi tak skills hrang hrangte khi neih thut a lo har tawh khawp mai. Entirna han sawi ila - “India hi US leh China dawta khawvela Electric siamchhuak nasa ber pathumna a ni,” tih kan lo zirtir a. Naupangte chu, “Khawvela electric siamchhuak nasa ber pathumna kha eng ram nge?” tiin zawt ila, “India” tiin an chhang nghal ṭhup thei ang. Mahse, “Khawvela electric siamchhuak tam ber ram han sawi teh u,” ti ila naupang tam takte’n, “India” an la ti ṭhin tho! A ṭhente erawh chuan chhan ngaihna an hre lo fo! College level-ah pawh hetiang tho hi kan zirlai tam takte dinhmun a ni. Direction khat ngawr ngawra zir a, by-heart-te khan reverse question a rawn awmin chhan ngaihna an hre hlei thei tlat lo nia!
Problem solving skills pawh hi elementary stage aṭang hian ṭanpui a lo ngai khawp mai. 'Kingsman: The Secret Service' movie kha kan en tawh hlawm emaw; kha movie scene pakhatah khan secret service ni tura an thlanchuahte kha darthlalang (glass) chhunga tuiah an kalhhnan a, Oxygen pipe tlem té an fit bawk a. Mi eng emaw zatin oxygen pipe chuhin thawk lak an tum hlawm a, an zinga pakhat erawh chuan oxygen-in a daih rei dawn lo a ni tih hriain tlan chhuah dan a dap ta vat zawk a. Darthlalang chu engtin tin emaw tikehin an vai chuan an him theih phah ta zawk a nih kha. Khatiang ang deuh khan kan naupangte pawh hian problem solving skills an neih theih nan kan zirtir dan leh syllabus kan siam rem a, platform kan siamsak a ngai a. College kal ve uai tawh si a chem hman dan thiam lo te, thil kal phung hre lo lutuka an awmte hi a chhan ber chu exposure an neih loh luat vang a ni.
Sikul ṭha kan tehna
Tuna kan zirna senso hi a hautak em em tawh a. Abikin Aizawlah phei chuan a rapthlak hial zawk a ni ti paw'n a sawi theih ang. English-a duhtawka kan tu leh fate an ṭawng theihna hmun, private sikul chu sikul ṭha teh nana kan hman ber a ni mekin a lang a. Sikul neitute’n duh ang zat aia tam fee pawh tuk mah se, fee chawi kan hreh lo. Sap ṭawng thiam fa/tu neih kan duh em alawm! Right to Education Act, 2009, section 29(f) ah chuan naupang zirna chu a theih chin chinah mahni pianpui ṭawnga kalpui tur a nih thu tarlan a ni a, abikin Class 8 chin hnuai lam tan a ni. Tun dinhmunah chuan sawrkar sikul (Elementary) chu thingtlang leh Aizawla khawsak harsa zual deuh te kalna tur tawkah kan dah deuh tlat! Private sikul-a kaltir hi Aizawl-a chhungkaw tam takte tan phurrit ni pha lo mah se, mi in hnuai luah, ni tin eichawp zawng vete tan chuan phurrit a tling. Chuvang chuan zirna ṭha kan tehna hi tehna dik a nih a, sawrkar pawhin sawrkar sikulte hi mite inchan lo khawpa luh duh nana a siam hi a ṭul hle a ni.
Tin, sikul reng rengin chanchinbu-a admission advertisement an tih hian an tarlan ber chu kum 4/5 chhunga an pass percentage leh toppers an neih zat a ni ṭhin a. Hei hian a entir ber chu result-oriented zirna a ni. A chunga kan sawi tak, responsible individual an ni em? Reasoning skills leh problem solving skills lamah thiamna tak tak an zirchhuak em? tih lam erawh kan la hawi lem lovin a hriat.
Tlangkawmna
Zirna kal phung siam ṭha tur chuan tuna kan sawi bak tam tak pawh a la awm a, vawilehkhatah sawi vek sen a ni lo. A chunga kan sawi tak, mi chhawrtlak ni tura zirtir chhuah naupangte hi nei ṭeuh ila, ngaihtuahna an hman zau thiam nan syllabus leh question pattern-te hi ennawn ta bawk ila. Tin, kan zirtir dan thleng hian thlak ngai a awm ṭeuh tawhin a rinawm a. Heng kan han sawi tak tlem te pawh hi kan tihlawhtling thei a nih chuan, hmasawnna eng emaw tak zawng kan nei ngeiin ka ring.
- Dr. PC. Lalrinfela, Govt. Zirtiri Residential Science College