ṬHALAITE LEH LEHKHA CHHIAR
Tunlai khawvel lo changkang zelah Internet khawvelah kan cheng ta a ni ber mai a. Mobile phone a lo chhuak a, an han tichangkang chho zel a, computer ang hiala hman theih khawpin mi tin maiin kan lo lek ta fur mai a. Nausen thlenga awm tlei nan phone kan hmang a ni ta ber mai. Chu chuan lehkhabu ṭha chhiar leh chanchinbu chhiar lamah min titlahniam ta hle mai a. Tun hma kan tleirawl ve chhoh laite kha chuan lehkhabu kan atchilh kha a ni ngawt a. Cowboy bute leh lehkhabu dang chhiar tur kan neih kha chuan kan lawm em em ṭhin a, chanchinbute kha chhiar theih ang ang chu kan chhiar vek emaw tih mai tur kha a ni ṭhin a. Tunlaiah chuan lehkhabu chu sawi loh, ni tin chanchinbu emaw pawh hi kan bih peih ta mang lo a ni ber mai. Lehkhabu kan chhiar tam loh vang nge, tunlai kan ramah pawh hian thu nawi neuh neuh belhchian dawl lo a tam sawt hle mai. Social media-ah kan ṭawng thei hlawm hle ringawt mai a nih hi. Mipate pawh tun hma kha chuan ṭawng tam lo tak kha kan ni ṭhin emaw ka ti a, tunlaiah zâwng; hmeichhia ai hian thu vei vir kan peih zawk emaw tih tur a ni ta.
Abraham Lincoln-a khawvel mi ropui chuai thei tawh lo tur thiamna lama sang si lo lo chherchhuaktu pawh hi a lehkhabu chhiar tam vang a ni. Abraham Lincolna chuan “Lehkhabu chhiar tur min hawhtirtu chu ka ṭhianṭha ber a ni ang,” a ti hial a ni. Hnam fing apiangin lehkhabu chhiar an ngaina a, an ngaihlu bawk a, Khawvel mi fing chungchuang Benjamin Franklin-a pawh khan “Suanlung (khawl-ha, hawrawp) 26 mi pe ula, khawvel hi ka thlak danglam vek ang,” a lo ti hial a ni. Lehkhabu chhiar tam lo mi chu belhchian an dawl lo va, an bula awm a hahthlak ṭhin, mi chanchin chhe lam sawi an uar a, an thu a nawi tlat a, mahni inrintawkna an nei tlem bawk. Kohhranahte an inhmang ve a nih pawhin a ngiaunger pawlah an ṭang duh hle. Lehkhabu chhiar tam mi chu belhchian an dawl a, an bula awm a hahdam a, mahni inrintawkna an nei ṭha hle bawk. Sawi awm leh awm lote an thliar thiam a, mi tu mah chaldelh takin an ṭawngkhum ngai hek lo. Khawkhata nu fel, pa fel kan tih ṭhinte pawh hi a tlangpuiin lehkhabu chhiar tam an lo ni tlangpui ṭhin.
Kan taksa hrisel nan pawh hian lehkhabu chhiar tam hi a lo pawimawh tho a ni ang, mi thiamten an chhût danin Lehkhabu chhiar tam hnam Japan-ho khi, a tlangpuia an damchen khi chawhrualin kum 73 a ni an ti a. Khawvela lehkhabu chhiar tam lo ber hnam Africa chhimlama mi dum ho khu an damchen a tlangpuia an chawhrualin kum 35 chauh a ni an ti. Tunlai hian, khâwl thil (electronic gadgets) te'n kan fate rilru leh ngaihtuahna a la nasa tawh a. Anmahni khawvelah a chêntir nasa em em a, thil tak tak ni lo, lemchanna khawvelah a hruai lut nasa lutuk a ni. Virtually induced threats (kan thil en nasat lutuk avanga ngaihtuahna tibuai thei, thluak lam harsatna) pawh kan ngah ta em em. Chuvang chuan, lehkhabu ṭha leh entawntlâk chhiar turin kan fate kan kaihhruai a ngai tak zet tawh a ni. Tunlai ṭhalaite leh naupangte zingah chutna hri a leng nasa tawh a, depression kan tihte pawh hi a hluar tulh tulh ang. News-te pawh hi social media news ai chuan ni tin chanchinbu emaw, TV news ngei hi chhiarin ngaithla ila, belhchian a dawl zawk bawk.
Lehkhabu kan chhiar tam loh avang hian tunlaiah Mizo ṭawng dik lo hman hi a tam em em mai a. Ṭhalaite zingah lehkhabu chhiar uarna chuan hma a sawn chho hret a, chutih laiin Sap ṭawng Novel chhiarte kan uar a, a ṭhat viau laiin, mahni Mizo ṭawnga ziak ngei chhiar tam hi kan inzirtir a ṭul tawh. Zo ṭawng ziak kan chhiar tam loh avang hian Mizo ṭawng dik kan hmang tlem tual tual ta mai a ni. Kan changkang chho zel a, sap ṭawng lehkhabu chhiar thei kan tam tawh rual hian, mahni ṭawng ngei chhiar lamah ṭan kan lak a ngai a ni. Mobile phone, tablets leh computer-te kan en nasat lutuk tawh avangin naupang leh ṭhalaite zingah, mit lam sawisel leh mit ṭha lo an pung tual tual bawk. Mobile phone, tablets an en nasat lutuk avangin tunlai naupang zinga zirlai emaw ngaihtuah theihna (attention span) pe thei lo an tam ta hle mai. Nu leh pate pawh hian kan fate lehkhabu chhiar ngainattir hi an naupan tet lai aṭangin a ṭul tawh tak zet mai. Lehkhabu kan chhiar tam loh vang te pawh a ni maithei, ṭhalaite zingah aia upa zahna a tlahniam sawt hle mai. Hengte hi kan Kristianna leh kan Mizo nun nena inhmeh lo tak a ni.
Chhungkua, khawtlang, pawl leh kohhran angahte pawh hian lehkhabu ṭha chhiar tam inzirtir uar a, competition hial siam ṭhinte pawh hi kan hnam tan hian thil ṭha tak a nih ka ring. Tunlai ṭhalaite pawh hian lehkhabu ṭha chhiar tam hi intlansiak nan hmang ta zawk ila, kan hnam tan rohlu pawimawh tak, keimahni tan pawha thil ṭha ni si kan uar chho dawn zawk a ni. Social media inhnial vak vak emaw, social media avanga buainate pawh hi lehkhabu ṭha chhiar kan uar chuan a bo deuh deuh mahna. Kan rin Lal Isua pawh khan lehkhabu a chhiar tam hle tih a hriat a. Pharisai leh lehkha ziaktuho pawh khan han tal-awhtir an tum teh nangin, Isua khan a hnial thla zel thei a nih kha. Dan lehkhabuah chuan tih te, zawlnei lehkhabuah chuan tih te, tih ziak a ni tih te kha a hmang uar hle a nih kha. Tunlai angah chuan ni se, Isua kha Literature lama mi ril tak a ni kan ti thei ngei ang. Chuvangin finna min petu, nun belchiandawla min hruaitu, hlimna min pe a, nunkawng dika min hruaitu, lehkhabu ṭha chhiar hi i uar deuh deuh ang u.
- Reuben Lalnunthara Hnamte