Written by
- Lalthlamuana Pachuau
Maubawk : Aizawl.

Sorkarin Dan siam laiin a nghawng tur mipuite a ráwn ngai em?

1. Dan chu eng nge ni: Dan hi mihringte intibuai lova kan khawsakho theih nana min phuarkhawmtu, kawng hrang hranga mi tinte dikna chanvo leh zalenna humhalhtu leh, chu’ng mimal dikna chanvo leh zalennate chu mi dangin emaw, eng pawlin emaw leh sorkar pawhina an palzut mai mai lohna tura min vengtu atana sorkarin a siam a ni ṭhin. Chuvangin, eng Dan pawh mai hian eng emawti kawng talin mipuite hi a nghawng ṭhin a ni. Chutihlaiin mipui mimirte leh sorkar officials tam zawkte tan pawh Dan siam dan kalphung hi a hriat loh theih khawp mai a, Mizoram sorkarin Dan siam dan kal phung a neih mek hi a ṭha tawkin mipuite tan a him tawk em tihte, hei aia ṭha zawk, mipuite tel vena kal phung hi a awm thei em tihte hi mipuiin kan ngaihven a, kan hriat ve hi a ngai a ni.

2. Mizoram sorkarin Dan a siam dan: Mizoram sorkar hian Dan (principal & subordinate legislation) a siam laiin Dan/Bill siam mekin a kaihhnawih leh a nghawng tur, Sorkar Department dangte chu Bill siamtu Department chuan rawnin an ngaihdan a dil ṭhin a. Department dang ngaihdan pawimawhte chu Bill neitu Department-in ṭul an tih angte an bilh tel hnuah Finance leh L&J Department te’n an lo pawmpui (vet) leh a ngai a, chumi hnuah Cabinet meeting-in a pawmpui tawh chuan Assembly House-ah Bill neitu Minister-in pulutin sawihoa pass nghal a ni ṭhin. Bill neitu Minister-in Assembly House-a Bill a putluh hian sawiho nghal emaw, Select Committee zirchian phawt emaw, mipuite ngaihdan lak phawt emaw a rawt thei a; mahse a awlsam zawngin sawihoa pass nghal tura rawtin; pass a ni nghal tlangpui ṭhin.

8th Legislative Assembly hun chhung khan Government Bill 71 leh Private Bill 2 putluh a ni a, Private Bill pakhat chiah Select Committee zirchian tura dah (refer) a ni; tin, kum 10 kalta chhung khan Bill pathum chiah Select Committee zirchian tura pek a ni a, Bill neitu emaw Speaker rawtnaa Dan siam mek chungchanga mipuite ngaihdan/rawtna dil a ni ngai lo thung. (Courtesy: MLA Sectt). Hei vang hian kan Dan siamte hi a famkim tawk ṭhin lo va, pass a nih hnuah sawisel a hlawh fo va, a kenkawh kawngah pawh harsatna a awm fo ṭhin.

Mizorama Dan siamte hi duan a nih laiin a nghawng tur mipuite rawn chu sawi loh, MLA/Legislator (Minister ni ve lo) tam zawk te pawhin Session hmaa uluk taka an zirchian hman bik loh (Cabinet meeting-in a pawmpui tawh) chu Assembly House ah putluh niin, a nî la laah sawiho a ni tlangpui ṭhin a, Member ṭhenkhatte’n Bill sawiselna emaw tihdanglam hret rawtna pawmawm tak tak an auchhuahpui chunga (a nih ang anga) pass a ni ṭhin hian, duh thu a sam chiah lovin a lungawithlak chiah lo ṭhin a ni. Ruling MLA-te hi chuan Minister Bill putluh hi siam ṭhat ṭul ti mah se, a nih ang angin an thlawp lo thei ṭhin lo.

3. Central sorkarin Dan a siam dan: Central sorkar chuan kum 2014 khan Pre-legislative Consultation Policy a nei a. Chu policy-ah chuan Ministry/Department te’n Dan (Bill) an duante chu Ministry of Law & Justice ah pawmpui tura an thawn hmain, Dan siam mekin a nghawng tur Ministry/Department te ngaihdan an dil bakah a duh apiangte’n Draft bill chungchanga ngaihdan leh rawtna an pek theih nan Ministry website/public domain-ah pho chhuah tur a ni a. Tin, Dan siam ṭulna chhan, a thu ken tlangpui leh sorkar sum, environment leh mimal zalenna/dikna a nghawng theih dan turte leh mipuite a nghawng theih dan tur te pawh, public domain-a (ni 30 aia tlem lo) dah bakah chanchinbu leh electronic media hmanga puanzar tur a ni a. Tin, Dan siam mekin nghawng tur chiangsa a neih (stakeholders/affected people) te phei chu a hranpaa hriattir/ràwn tur an ni. Chutiang anga mipuite ngaihdan/rawtna dawnte chu Department website a dah tur a ni a; tin, mipuite leh Ministry/Department dangte ngaihdan leh rawtna chungchanga a Bill neitu Ministry/ Department ngaihdan te chu, Cabinet Note-ah dah tel tur a ni bawk. Hetianga inrawnna hi ṭul lo leh remchang lo a nih chuan a chhan chiang taka ziakin Cabinet Note-ah tarlan tur a ni.

He Central sorkar kalphung (policy) hi a ṭhat hmel viau rualin, mipuite ngaihdan leh rawtna ṭha awmte chu Bill-ah a ṭul anga bilh/sengluh tur a ni tih an dah tel lo hi a vanduaithlak lai chu a ni. Tin, he policy hi Central sorkar Ministry/Department te khuan an zàwm ṭha lutuk lo bawk. [17th Lok Sabha ah khuan Dec/2023 thleng khan Parliament-a Bill putluh 75% vel chu mipui ráwn lo (public consultation tel lo) va pharh a ni a; chu bakah Bill, Parliamentary Committee zirchian tura dah (refer) chu 20% aia tlem a ni bawk].

4. A Tlangkawmna/Rawtna: Dan reng reng hian eng emawti kawng talin mipuite hi a nghawng ṭhin a. A nghawng tur mipuite rawn miah lova Dan siam hi chu 'Barhluih Dan' a ni mai a, sawiselna pawh a awm duhin a kenkawh kawngah pawh harsatna a awm nge nge ṭhin. Chuvangin kan sorkar hian Central sorkar tihdan ṭha laite hi entawnin Dan (Draft bill) a siamte hi Law & Judicial Department pawmpui tura thawn hmain, Preliminary Notification siam hmasain a nghawng tur Department dangte bakah mipuite (stakeholders/affected people) hi rawnin an ngaihdante dil se la, ngaihdan/rawtna ṭhate chu Bill-ah a ṭul anga sengluh/ṭhin ni bawk se a ṭha ngawt ang (mipuite aṭanga ngaihdan leh rawtna dang a awm lo a nih leh a lawmawm hlei hlei). Chu chuan Dan siamte chu a tiphuisuiin a tilang tlang ang a, a hnulamah sawiselna pawh a tlemin a kenkawh pawh a nuamin a awlsam ngei ang. Bill neitu Department officers/staff te erawhin hna an neih belh hret dawn tihna a ni.

Chuvangin, a chunga rawtna zulzuia Central sorkar policy aia ṭha leh changtlung zawk, ram changkang zawkte pawhina an neih leh hman ṭhin, 'Dan siam kawnga inrawntlanna Policy' (Pre-legislative Consultation Policy), mipuite tel vena ṭha tak neih vat hi kal phung thar, mipui sorkarin a ken tel tur pawimawh tak niin a lang.

- Lalthlamuana Pachuau, Maubawk : Aizawl.