Mizoram first : Democratization of Corruption
Khawvela ba ngah ber ram hi enge ni ang tiin inzawt ta ila. Chhanna hrang hrang a awm thei ang. Mahse, tunlaia ba a ngah vanga Europe pum ti buai map thei chu ram khat chauh – Greece ram hi a ni. Greece ram mite hi hmanlai aṭang tawhin hnam fing an ni a. Tuipui bulah an awm vangin sumdawng thiam hnam an ni bawk a. An ram chu tlangram chhengchhe tak ni mah se, huan leh thlai a ṭha duh hle a. Khawvela lawng tam zawk neitu chu Grik mite hi an ni a, chuvangin a ram mite taimakna leh finna lama khumte emaw a ram awmna hmun tluka ṭha a tam lo ang. Mahse, Greece ṭhalaite chuan anmahni ramah hna thawh an duh lo a, ram danga pem an duh zawk a. Greece ram chu kumtina mihring hloh ram, a chhunga cheng mi kumtin an kiam zelna ram a ni mek a ni. Hetianga ram nuam, hnam ropui tak lo chenna, kum 3000 chuang an ram lo ni tawh hi an ṭhalaite chuan an chhuang lo a, an hnam leh ram an zahpui zawk mah a ni. Mahni ram pawh ngai lo ṭhalai an lo awm ta zel mai. Hetiang dinhmunah hian chutianga hnam ropui chu eng tin nge a lo din tak mai?
Greece ram khu 1980 chho khan New Democracy tih party lalna hnuaiah an awm a. Greece ram chu democracy niin he party hian kum engemawzat chu ro an rel a. An party mi leh sa an duhsak nasa hle a, chuvang chuan mipui tam zawk chuan sawrkarah innghat lovin mahni kutke a din an tum a. A hun lai chuan Europe rama GDP per capita nei /ha tak, economy pawh a /ha lam an ni. Mipui chuan ruling party chet dan dik lo erawh chu an kham hle a, anmahni paih thla turin party thar, PASOK party an din ve a, chu chuan ND chu an paih thla ta a. PASOK chu sawrkar tharlam tak an ni a, an hnuaiah chuan tupawhin sawrkara ham/hatna chu an dawn ve theih nan hma an la a. A hnuah chuan sawrkar hamṭhatna leh sawrkar hna chu pawisa hmanga lei theihin PASOK hnuaiah a awm ta hial a ni. Hmelhriat leh sawi saktu neih ṭhat khan thil dang zawng aiin kawng ro a su ta zawk a ni. Taimakna emaw, thiamna aiin politician hmelhriat neih khan awmzia a nei thui zawk a. Sawrkar hnaah an duh duh kha an thun mai a ni.
Chutiang party pahnih inbeihna kârah chuan mipui rilru puthmang (moral) a lo corrupt a. Rim taka thawh aiin sawrkar nghenchhana awm kha a hlawk zawk tlat mai a. Sumdawng tan pawh chhiah (tax) pek aiin pek loh kha a hlawk zawk a. Chhiah pe lo hremtu tur kha sumdawngho khan an tham mai a. A pe aiin a pe lo an tam zawk avangin chhiah pe lo tlem hrem pawh khan awmzia a nei pha lo a ni. Mipui chuan taimakna bansanin sawrkara tlâktlum an tum ber ta hlawm a. Chutianga mipui nasa taka an corrupt hnu chuan Greece ram dinhmun chu tunah chuan a thang chhe hle a nih hi. Europe ram zingah ba neih lama hmingthang ber an ni mek a ni.
Greece ram chanchin hian Mizoram tan zir tur ṭha tak min pe kan ti thei ang. ND ho paihthlak an nih hnua an lal nawn leh theihna thuruk kha enge ni ta ang? PASOK hnuaiah khan hamṭhatna kha a hausa leh middle class chauh ban phaka a awm vangin mi rethei hovin sum hmanga tham ngai lo, anmahni awn sa ND party, corrupt tak kha an thlang tling a ni.
Mizorama tunlaia lar tak mai chu dan hmanga rorelna–Rule of law hi a ni a. Ṭhalai lehkha thiam (educated) zingah phei chuan Rule of law kalh chu corruption ni mai lovin Pathian lakah pawh sual ang hialah kan ngai hlawm awm e. Mahse, he tih dan phung (system) ṭha awm taka lang hi a chang chuan mi rethei tan a tha lo (disadvantage) ve thei hle a ni. Entirnan, tunah hian motor intlanchhawk kan kalpui a. Nitina motor hman tur mamawh ṭheuh ṭheuh zingah he danin mi rethei leh hausa a nghawng dan a inang lo. Motor pahnih pathum lei harsat lo tan chuan he dan hian dan nghawng a nei lo a, mahse motor pakhat nei ve thei /awk tan chuan an eizawnna a ti buai map thei thung. Court leh rorelna sangah te pawh Dan hremi (Lawyer) rawihna man neih hnem leh hnem loh khan thutlukna siam a nghawng danglam fo. Jail te hi han en ila, mi rethei aiin mi hausa chu an tang tlem daih ang. Mi retheite chu tlangpui (average) a lakin, an sual duh bik vang ai mahin, mi hausa chuan lawyer ṭha an nei a, an inkhul chhuah theih bik vang a ni zawk mah ang.
Mizoramah hian hna lak dawnah te hmelhriat neih hi a pawimawh an ti ṭhin. School admission thlengin hmelhriat neih ṭhat hian awmzia a nei a nih hmel. Hetiang a nih zel chuan mahni kalna lama tih ṭhat aiin hmelhriat neih kha a pawimawh zawk a, chuvangin hmelhriat neih ṭhat lamah kan inkalsiak mai ang.
Dan hi ziah a nihna hmuna harsatna tuar nasa ber chu mi retheite a ni a, mi hausa tawntawte nen inthurualin dan hmanga rorelna (rule of law) hi an duh lo fo a ni. Mizoram politics, sakhua leh khawtlangah pawh hei hi a rawn lang chho dawn niin a lang. Tunah hian Mizoramah dan ngai pawimawhtute hun (Legalist phase) kan paltlang mek a. Tuna legalism kan tuipui hunlai hian tute nge hlawhtlinnain a kalsana, tute nge tuar nasa bik tihte hi ngaihtuah a ngai a. Politics hi chu inlumlet reng a ni a. Lal ngai a lal reng theih loh a, nakinah khawtlang leh ram kaihhruai dan tur thar a lo awm zel dawn a ni. Chuvangin, legalism in a thiltih /hat te hnawl leh tihboa a awm loh nan chuan mi retheite tana hlawk lo (disadvantage) dan leh kalphung ho hi hnawl a, siam ṭhat a pawimawh hle awm e.
Khawvel hi thil/ha tih tum tute hlirin a khat a. Dan zawmte pawh hi a /hat rualin dan /ha lo hian mihring a hruai dik lo ve thei. Mizoram pawhin dan /ha kan neih loh chuan Greece ram angin ham/hatna kan mamawh vangin corruption hi mipui ban phakah siamin, kan democratize ve lo ang tih a sawi theih loh. Chuvangin mi zawng zawng tana tha tura ngaihtuahna kan sen a tul hle mai. Greece ram chanchin a/ang hian inzir ang u.
*I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.*
- V. Lalchhandama