Written by
- Lalremliana Pachuau

Mizoram Chhiat leh Dam Chhan Tur Pawh Kan Hre lo!


Eng vangin nge kan ram hi a tlukchhiat a, a lo hmuingil leh ṭhin? Eng vangin nge tun dinhmunah Zoram khawvel chu lungawi lohna, inmawhpuh tawnna, inchirhtheh tawnna leh indiriamnaa a khah tlat chhan hria kan awm em? A chhan leh vang nia an hriatte sawiin pa hman deuh ṭhenkhatte phei chuan heng thu leh hla han vai vel hi, ni tin hnaah an nei ta emaw tih mai tur a ni mek a. Mahse, an thu sawi leh hriatna an neihte chuan ram a siam ṭha ngai lo va, an ngaihdan ropui ve tak taka an ngaihte pawh, anmahni anpuite’n muthlu pahin an ngaihthlak liamsak vel mai mai a nih hi.
    
Zoram chhanchhuah dan leh tur leh a damna lamtluang zawh tur nia kan hriatte sir tin aṭangin kan sawiho a, mipui hmaah kan thu leh hla kan phawrh thul. Mahse, eng ruai kan ang thei chuang si lo a nih hi. Histawri aṭangin kan zir a ni emaw, Baibul kaltlangin khawvel hun hmasa kan thlir pawha thil lo lang chiang êm êm a awm a. Lal sual hnuaiah mipui an sual a, lal fel leh ṭha hnuaiah mipui an khawsa nuam ṭhin tih hi a ni.

Baibul aṭangin lo thlir ta ila.
Zawlnei Samuela hnenah Israel fate’n lal neih an ngen a. Mahse, lal an neih vaih chuan an chungah harsatna leh tawrhna chi hrang hrang a lo thlen tur thu, Pathianin Samuela hmangin Israel fate a hrilh mawlh mawlh a. Mahse, an la neih châk teh zêk avangin Samuela thu pawisa lovin, a vawi khat nân Israel fate chu lal Saula thuhnuaiah an awm ta a nih kha. Samuela khân Israel fate hnenah thu delhkilh a nei thung a. An chunga lal apiangte’n an duh dan danin mipuite chungah ro an rêlin an thu an zawm ang, tiin. Sauala lalah an han nei ta cheng a, an tun hma nun kha an phak ta lo vai vai hle mai. Rei lo têah Lalpa’n Davida lal atân hriak a thih zui ta mai reng a. Davida lal lai kha Israel fate histawri-a an ropui ber lai, an nawmsak ber lai leh an hmuingil ber lai a rawn ni ta a nih kha. 
Ram chhiat/ṭhat thua mawhphurhtu chu ram hruaitu zel an ni.

Jerusalem Lalte : Davida boral hnuah a fapa lal Solomon-a sualna avangin Israel chu ram bung hnihah ṭhenin a awm ta a. Chhim lamah Juda lal atân Rehoboama awmin, hmar lam Israel lal ramah Jeroboama a lal ve thung a. Kum tam tak chhûng Israel mipuite chu lal sual tak hnuaiah kunin, Pathian duh loh zawng hlirin an khawsa ṭhin. Chutianga an khawsak ṭhin avangin Israel mipuite pawhin Pathian an theihnghilh a, pathian dang chibai an bûk ve ta ṭhin a nih kha. Baasha chuan lal pahnihna Nabad-a thatin lalah a insiam a. 

A hnu zela lal : Elah, Zimri, Omri, Ahaba, Ahazia, Jehorama, Jehu, Jehoahaza, Joasha, Jeroboama II, Shalluma, Menahema, Pekahiaha, Pekah, leh Hoshea thlenga Israel late zingah Pathian duhzawnga rorêl ṭhin pakhat mah an awm lo. A tawpah Pathian thinrim an tawng bua a, Assuria salah a hruaitir ta vek a nih kha.

Juda Lalte : Rehoboama, Abijama, Asa, Jehosaphata, Jehorama, Ahazia, Athaliah, Joasha, Amazia, Uzzia, Jothama, Ahaza, Manasseha, Amona, Josiah, Jehoahaz, Jehoiakima, Jehoiachina, leh Zedekia-te an ni ve thung a. Juda lalte zinga Asa leh Jehosaphata, Uzziah, Jothama, Hezekia leh Josiaha-te chiah khan Pathian duh dan ang takin ro an rêl a. An rorêlna hnuaiah mipuite pawhin muanna leh zalenna, nawmsakna an chan phah tih kan hmu. A bak zawng lalte erawhin Lalpa aiin pathian dang biaka an thu zawm an thlang a. A tawpah Babylon salah hruaiin an awm phah leh ta a nih kha. 

Lal ṭha leh sualte hnuaia mipuite :
Solomona fapa Rehoboama khan a pa thurawn laknate kalhin thutlukna a siam a. Nasa takin mipuite hnenah chhiah a khawn ta a. Israel hnam 10 zette chu an hel phahin, a lal ramin a tlakchhiat phah ta a nih kha. Jeroboama lalna hnuaiah ve thung chuan mipuite kha mi lem biaknaah hruai luhin an awm a. An mi lem pathiante puithiamah pawh Levi chîte aiin, hmeichhe dukdak lo a hmang kual vel ta a. Ram rorêltute thu thuin mipuite khân Pathian thu an zawmin Pathian an hawisan ṭhin. Jehosaphata lalna hnuaiah erawh lal berin Pathian a bel tlat a, hmêlma tam lutukin an rawn beih dawn pawh khân chaw ngheia ṭawngṭaiin mipuite nen Pathian an au a, hnehna an chan phah ta tih kan hmu.

Jezebeli pasal Ahaba lalna hnuaiah ve thung chuan mipuite khan Baal pathian an be luai luai a. A hnenah inthawina an hlan a, a fapate hial inthawi nân a hlan a nih kha. Hezekia khan Pathian duhzawng takin ro rêl mah se, a che sual ve ṭhelh tih kan hmu a. Manasseh-a a lo lang va ta thung a. Pathian a zah lohzia leh a han hnuaichhiah dan kha turu tak a ni. Sawi thui zel ngai tawh lovin Lalte leh Rorêltute Bu-a thil thleng chu kan hre vek e.

Roreltute nihna mipui miziaah a chang ṭhin –

Israel leh Juda lalte sual dan mil zela suahsual rawng lo bawl ṭhin, an lalte ai pawha duh chhe zawk leh duham zawk an khua leh tuiteah an lo awm chhunzawm ve zat ṭhin tih kan hmu bawk. Baibulin Israel fate suahsualna ai pawha nasaa mi suaksual zawk a tih hialte ang mai mihring kha, kan ram pawhin kan kawl ta fur a nih hi. A nihna takah phei chuan baibula Jentail misual uchuakho; Delili te, Hamana te, Jezebeli te, Abimileka te, Ahazia nu Athali te, Kaina te, Heroda te, Pharoa te, Heroda unaupa Philipa nupui Herodi-te ai pawha suaksual hi kan ramah an tam ta! 

Kan ram rorêltute dinhmun –

Kan ramah hian Pathian ṭihmi an lal chuan kan ramah muanna leh eirûkna a kiam a. Mahse, kan ram pawlitikal histawri-ah District Council hun lai leh UT kan nih tirh lai bak khân he nun hi hmuh tur a awm lo thung. State kan nih hnua CM pahnih kan inneih chhawkte nihna dik tak chu, Juda lal Amazia nunah khan chiang êm êmin heti hian kan hmu a, ‘Lalpa mithmuhin thil ṭha a ti a, amaherawhchu, a rilru a pe  famkim lo’ tih hi a ni. Hei chiah hi kan rama rorêltu pahnih, Pu Lalthanhawla leh Pu Zoramthanga nihna chu a ni ta a ni. Zawlnei Isaia’n, ‘Lalpa, an mangan laiin an zawng ruai ṭhin chia, i remna chu an chunga a tlak laiin an ṭawngṭai mawlh mawlh a’ a lo tih ang tak nun  nei an nihziate hi, Zoram mipuite hian kan hai lui nge a hriat pawh kan hre lo zawk?

Ram Damna –

Baibula kan hmuh leh ṭhin chu, Israel fate kha hri avang emaw, hmêlmate avang emawa boral mai dawna an inhriat a, an chungah Pathianin kut a lek dawn nia an hriat phawt chuan, an lal ber hovin an puithiamte leh mipui zawng zawng vaivuta ṭhuin Pathian hmaah chaw ngheiin, ngaihdam dilna sual thawina maichamah halral thil an hlan ṭhin. Mizorama Covid-19 a lo luh tirh, tu mahin thihpui nân pawha kan la hman hma hauh khan, hrilêng leh ṭam, thihna leh chhiatna laka kan ram a himna tura Lalpa’n a chhiahhlawh Tv Frederick-a kaltlanga ram rorêltute thu a hriattir pawh, ram pum huap chaw nghei ṭawngṭai neih leh sual puanna hman kha a ni. Mahse, Pu Zoramthanga sawrkar erawh chuan eng hû vakah a ngai lo tih kan hria. 

Serhtan pawh ni hlei lo Ninevi khaw mipuite hnenah, an sualte an sim loh chuan Pathianin a tiboral ngei dawn a ni tih, a zawlnei rothap Jona hmanga a va hriattir ve thung erawh kha chuan, an lal ber thupêkin Ninevi khaw mipui zawng zawngte khân, an lal hovin vaivutah saiip puan sinin sual thupha chawina an nei a. Pathianin an chunga hremna lek a tum pawh ṭhulh a nih phah ta a nih kha. Pathian ṭihmi leh zahtu rorêlna hnuaiah ram a dam a, a hausain a nuam sa ṭhin. Rama cheng mipuite pawh an hlimin an dam khua a sei ṭhin. Pathian pawisa lotu rorêltu rorêlna hnuaiah erawh ram mipuite ṭapin an rum vawng vawng a. Ramin dam tik ni a nei thei lo tih chiang takin kan hre ta a nih hi.