Written by
- Er. H.Duhkima

Khawvel Tui Ni 2024 Thupui: Inrem nan tui (Water for Peace)

Hremhmun hi tui a awm tawh dawn loh avangin a hrehawm em em dawn a ni. Van ram khawpui lai takah chuan nunna lui tui a luang dawn a, a nuam em em thung dawn a ni. Tui awm ṭhat lohna khua chu khaw nuam a ni ngai lo va, hmanlai Mizo lalten khaw nuam nei turin khaw thar an din dawn chuan, chu hmunah chuan tui a awm ṭha em tih an en thlithlai hmasa vek ṭhin.

Vawiin aṭanga chhiar leta kum 50 liam taah khan ram kal leh khualzin chhâwl hâl in turin khaw kâr kawng, ngaw kâra kawrté tin maiah khan tuifim dai raih mai in khawlh khawlh tur a luang ker ker ṭhin. Ramngaw kara leilung hânna in a pawlh tawk tui thianghlim ngei han in chu hah a dam sawng sawng ṭhin a ni. Kha'ng hun laite khan sik leh sa vawng daitu ngawpui a la tam a, fur laiin ruah a sûr a, ṭhal laiin khua a ro leh mai a, lo inrin lawk theih turin a hunah ṭothli a tleh a, ai-ruah a sur ṭhin. He ram vawngdaitu ramngaw ala awm ṭhat avang khan ceiling-fan leh AC kan ngaihtuah thleng pha ngai lo reng reng. Khang hun lai sawi chu hman lai thawnthu hlui ang maiah a chang zo ta a nih hi. Tuipuiral aṭanga chanchin ṭha rawn thlentute chuan Vau thla ni 15, 1891 chuan vawiina kan Tlawng lui la ni rengah hian Lawnglengin an rawn in kar thleng zak a ni. A rawn kal zinga pakhat Pu Aitken chuan Tlawng lui awmdan chu Englishman chanchinbuah a chhuah a, hetiang hian a ziak :

“Thing hmun ngaw sang pui pui dur khup mai te, mau leh raw hmun thelh thim mup te, rairuang hmun pik tlat mai te leh a kara kawr kam phul mawi tak tak, daidul dil mawi em em te an ni. Lui kam tuaka thing leh maute chu chunglamah an insi phui tlat a. Lui dungah ni êng a lan lohna pawh a tam. Mizo ho chu tlanga an awm daih avangin lui dungah mihring thawm a reh ṭhiap a. Mahse, sava hram mawi tinrengte, hauhuk leh zawng rual nen lam an kat sup sup a, tlawng kamah chuan sai rual sulhnu lah chu a thar thei hle a, nungcha dang tinrengte chenna a ni bawk a ” Pu Aitken chuan Mizoram ngawpui chu ‘Stanley-an Africa ram ngawpui a sawi aiin a nep chuang hauh lo’, ati hial a ni. Ramngaw ṭhain a chawi vel lui tui cham put te, nungcha tinreng tual lenna chu mihring mamawh leh duhamna te chuan a lo suat rem zo ta a. Tlawng tui luang cham put leh fim pawl ruih ṭhin pawh chuan ṭhal alo thlen chuan amah a luang fim zo tham tui a awm tawh lo. Mizoram khawpui mihring cheng ṭhal chhung kham khawp pawh tui a awm ta lo a ni.

Lehkha thiam leh hriatna thuk zawk neih vanga daktawr tam tak kan awm tawh hnu pawh hian mi mawl zawk pi leh pu hun laia chhehvel (environment) ngaw ṭha, tui tam leh thianghlim ang kha a awm ta hauh lo mai. Kha'ng hun laite khan tun ang hian a pawimawhzia lo hria ila chu tuihna humhalh zawngin ramngaw kan humhalh ang a, a chhungah ramsa leh nungchate'n thlamuang takin tual an chai chhunzawm zel tur hi a ni asin le. Kan ram tlang hriam takah hian ruahtui chelh khawm a, mamawh hun ṭhal a lo thlen a duh khawp rawn luang chhuak tura lo vawnghim bertu awm chhun chu ramngaw hi a ni chiang ta hle mai. A chian tawh em em hnu kan tun lai hunah pawh hian, ‘tuihna ram vela ramngawte hi vat chereu vek ila, tuihna a ṭha zawk’ tih ngaihdan nei mi pangngai tak tak zingah pawh la awm theih a ni. Heti zawng hian sawi zau dawn ta ila, tui zawng zawng hnar hi ruahtui a ni a, tuihna tipung tur chuan kan awmna lei a lo thlen hian leilungah a tam thei ang ber luan luhtir hi a ni. Leilunga a tam thei ang ber relhlut tur chuan ruahtui khawmuala luangral tur chelh ṭângtu awm a ngai a, hei hian a chelh rei zawh poh leh leichhungah tui lut a tam mai dawn a ni. Ramngaw hian lei chhuatah dur leh thawlêng a siam a, tui a luh tam phah a, a vawng thianghlim em em a, a hnah hring hlim hian tuihua kal ral tur a veng tlat bawk a ni.

Khawmuala tuihna lo chhuah dan hian lei chhung lung/tlak lei awmdanin a hril em em a ni. Mual awm dan dungzuia lung a inkhawh thlak chuan tui a awm ṭha lo tlangpui a, mual tan zawnga a inkhawh luh chuan tuihna a khuap tam avangin a hna pawh a ṭha tlangpui ṭhin a ni. Lung khik/keh dan chenin kawngro a su hle a, leilung lam hriatchian deuh a ngai a, sawi kim vek sen pawh a ni awm lo ve. Khawmual aṭanga a chawmtu tui/tui hman a tam avang chauh hian ngaw awm lohna hmunah pawh tuikhur hna ang chi hi chu a awm ve reng thei ṭhin a ni. Tuihna awmna chhehvel ram vah chereu a, hal filh vek hian kum hnih khat chu lei chunglâng a la phut/dûr avangin ruahtui a la relhlut tam a, tuihna a tam sawt ṭhin a, amaherawhchu kum rei lo te chhungin lei a lo châr a, ruahtui lei chhunga lut lovin tuihawka luangral a tam tial tial ṭhin a ni. Zirmite chuan khuhtu awm lo tualchâr ringawt aṭang hian Ni lûm avang hian lei hnuai feet 1 a thuka awm lei hnawnna hi chu a èm khawro vek thei an ti a ni. Hnial rual lovin ramngaw ṭha hi chuan tuihna a venghím a, vawng dai leh vawng thianghlim tur hian a tluk hi a awm lo a ni.

Kan ram neih chhun Mizorama tui paitu ramngawte kha eng vangin nge a lo rem zo taka a lo chereu zawh tak vek mai le. Kan ram hi hmangaihna nen enkawl a ni lo a ni ang a, a mumal lo em mai. Ramngaw chu Forest Department-in a enkawl ram angin a hauh a, chumi chhungah chuan Revenue Department-in pass a lo pe leh thei a, chu pawh chu ni se a khaw neitu VC-te'n In hmun, lo leh huan aṭan an duhna lai lai a ṭheh leh mai a ni. Khawi emaw pass aṭangin mimalin mahni ram tur kan invalh a, ṭhenkhatin khawi pass aṭangin emaw kan lei chhawng a, kan inti tatu leh hlar mai a ni. Roreltu sawrkar ai chuan mimal hian thuneihna kan nei ta zawk emaw tih mai tur a lo ni ta.

Dan ṭha tak pawh awm mah se a kengkawh tur lam kan chaurau ṭhin hle mai. Heng avangte hian he kan ram hi mumal taka enkawl a hun ta hle a ni. He ram nunna leh changkanna ber tui humhalh zawnga he ram hi mumal taka enkawl a va hun tak em. Mizorama lui sei ber leh a fintu luite tam ber nei chunga mamawh hun ṭhal a lo thlen pawha khawsak relna atan chauh pawh kham khawp a awm ta lo hian inralrinna dar chu a rawn khawng ri ta a ni. Mizoram khaw tin deuh thaw mangang au thawm chu ‘tui lak lai kan kham lo, tui min lak belhsak ru’ tih hi a lo ni ta. Harh a hun e! Aw Zoram, i rohlu tui humhalh turin pên chhuak rawh le!

India chhim lam a luang Cauvery lui tui chu State lian pahnih tui duh khawp hmu lo ve vea inhria chuan nasa takin an inchuh mek a, India ram rorelna sang ber Supreme court meuh pawhin a rem hlei thei lo a ni. Karnataka khawpui Bengaluru chu tui ṭâmin a ṭâm ta a, lei hnuai lam tui chawmtu ruahtui an dawng tlem a, lei chhung tui lak chhuah nasat luat avangin lei chhung tui chim chin nasa takin a tla hniam a, kumin 2024 hian an tui mamawh 20% in a phak ta lo a ni.

Kan ram chhung ngeiah pawh mahni khaw ram chhunga tuihnain a daih loh vangin khaw dang ram chhunga tui la kan awm ta teuh mai a ni. Tuikhur tui kang nghak inthâl khalh thubuai aṭangin ṭhenawm khaw rama tui lak enkawl duh dan inan loh avang hian inhmuh thiam loh mai pawh hi thil awm awlsam tak a lo ni ta reng mai. Tui hman theih leh thianghlim chu a vâng zel a, a hmanna lam a tam deuh deuh a, a tlantu kan pung tual tual reng a nih bawk si chuan tui inchuh thubuai hi chu kan la hmachhawn tam deuh deuh dawn a ni.

Tui hi mi rethei leh mi hausate, mi chak leh mi âwmnêm zawng zawng hian nunna atana kan mamawh hi a inang vek a, thlarau lam thila kan mamawh pawh tui vek tho hi a ni. Mamawh in ang, duh thuhmun leh kan nunna tui hi inchuh tur leh innghirnghona tur ni lovin lungruala ṭanghoin tui kâm zel tur leh bawlhhlawh zual zel tur venghima humhalh dial dial tur kan lo ni zawk. ‘Inrem nan Tui’ tih hi kumin 2024, Khawvel Tui Ni thupui atan lo thlan awm reng a lo a ni.(Phek 7-ah zawm a ni)

- Er. H.Duhkima