HINDI ZIR DAN I HER REM HRET ANG U

Hmanlai aṭanga tun thlenga ṭawng (language) zirna hmanraw ṭha ber chu, thawnthu hmanga zir hi a ni awm e. Hnial kalhna tur a awm lo a ni ang e, tun thlenga kan la chhunzawm zel hi maw. Hnam tin, ram tinin zirna ina ṭawng zirna lehkhabuah thawnthu an dah tam ber a, hla thu hmanga ṭawng zir chu pawimawh pakhat a ni bawk. Mi pahnih emaw, a aia tam emaw inbiakna (dialogue) an zep tel ṭhin bawk. Ṭawng zir nana thawnthu pawimawhzia hi a hrana thui tak ziah tham a awm avangin, tun ṭumah chuan sawi thui lo mai ila. Thawnthu chuan zirlaite chu: eng vang nge? engtikah nge? engti angin nge? eng nge tih leh tu nge/tute nge? (why, when, how, what and who) hman thiamtir a, suangtuahna nen ṭangkawpa ṭawng chu zirtir a tum a ni.

Tun ṭumah erawh school-a ṭawng chi khat, kan ram, India rama ṭawng hman làr ber Hindi kan zir dan hi i han bih chiang teh ang.

Mizoten, a hnam hlawm anga vaiho kan ngainat lohzia leh ngaihsân lohzia hi chu phat rual a ni lo. Chu chuan India ram state pakhat ni ve reng chung siin, vai ṭawng (hindi)-a kan hmasawnna tur kawng min dang reng bawk a. Ngaisâng loin ngaina lo eng ang mah ila, kan ram a nih miau avang leh India sawrkar awpna hnuaia kun kan nih miau avangin, a kum têlin hindi pawimawhna hi haider theih a ni lo. Kan thiam duh loh leh keimahni kan innêk chêp rei ting a ni mai. Thiam a ṭul êm êm a; kum upa leh thiam lo laklawhte hi chu thuhranah lo indah ta ila. Ṭhalai leh zirlai naupangte hi chu hindi thiam ngei ngei turin ṭanpui ila, i fuih mawlh mawlh teh ang u. Pathian ram zauh nan, rorelna inpui luhchilh ve ngâmna atan, sumdawn nan, Mizote a ṭha zawnga kan ze danglamna leh theih bikna lan chhuahtir a, kan Indian-puite hneh nan kan thiamthu sawi nan leh a ṭul huna vaiho hauh hrep nan tal!

A nih leh school-a hindi kan zir dan hian kan duhthusam ram chu min thlên thei em? I lo bih chiang teh ang.

School chawlh lai a ni bawk a, hun awl hnawhkhah nan tiin nikhat chu, ka piana hnu lama ka la zirtir ngai loh leh, zirna ina ka thawk tâwp ni thleng pawha ka zirtir ngai hauh loh tur subject, Hindi zirlaibu (Class viii) chu ka la lawk a, ka keu ta nuap nuap a. Ka hriat thiam ve chhun chu, he text book-ah hian lesson 20 a awm tih hi. Chu pawh ka kutzungchal nena ka chhiar kauh kauh avangin. Ka ṭhiannu Miss Maremi whatsapp-ah message thawnin, heng zirlai thupuite hi ka zawt a. Ani chuan zirlai thupui chu min rawn hrilhfiahsak a, chu'ng thupui 20 zinga bung 8-na chuan ka rilru a la deuh bik riau a. Lunglenna, naupan lai suangtuah letna min neihtir zuai a. Chu chu 'Nuchhimi' thawnthu a ni.

Tunlai naupang zingah Nuchhimi thawnthu hre lo tur tam tak zingah he hindi zirlai vanga hria an tam tur zia te ka han hriatin lawmawm ka ti a, a thawnthu letlingtu kan hindi thiamte, thawnthu hlui tak, hindi ṭawng un leh dik tak hmanga lettute ka ngaisang hle a. Chutih rualin, Mizo ṭawng zirna bu (mizo subject)-a awm atan ka ît hle zawk a ni. Nuchhimi thawnthu hi sapho thawnthu kan inhlânchhawn, kan ta neih zui tâk niin an sawi.

Tichuan, Nuchhimi thawnthu chu ka ngaihtuah let vang vang a, za êm êm hian ka nui dîr ta cher cher a. Ih maw, Mizo ṭawng pawha lam awlsam lo; Hmuichukchuriduninu hming hindi-a ziah leh han sipel chu hindi-a tui lo naupang tan a awlsam kha ka ring lo pek maw le! Ni e, hindi hi kan ngaina si lo, a pawimawh si. Language subject dang, Mizo leh English kan zir dan anga zir hi a fuh chiah lo niin ka hre ta a. Zirlai bu siam rem tura rawtna nei ve ngawt tura chanvo ka neih lohzia leh ka pawimawh lohzia hre reng chungin, zirna leh kan ram naupangte ka vei luatah, pân hnâi la tur ang maia ami tûr a nat êm avangin tiin, ka insum leh thei ta pek lo a. Hetiang hian hindi-a hmasawnna kan zirlaite'n an neih beiseiin, duhthawh luatah duhthusam ka rawn chhawpchhuak ve leh thâwr a ni. Keimah anga Hindi thiam loh vanga restaurant-a ei loh loh tur ei a, ei tur chân thung si, ṭhiante chawi let taxi fare châwi leh, ṭhiante aia bazar-naa pawisa sêng tam bik an nih ve loh nan maw le!

Kan ramah ṭhalaite tan thawh tur a vân (a vâng rih a ni ber) avangin ram pawna inhlawh tura pen chhuah kan intihhmuh mêk a. Company lian tak takah te, restaurant-ah te, thlawhna leh lawng liana thawk tura chhuak, India ram hmun hrang hranga kan ṭhalaite an thawhna tur atana training hmasa an neih ni aṭanga hindi thiam loh vanga insitna, inthlahrunna leh inngaih hniamna rilru nei eng zat tak awm ang maw? Sapṭawng chu thiam nal lutuk lo pawhin an man hma mai. Mahse kan thupui hi hindi thiam a ni tlat.

Hawh teh u, a chunga ka sawi tak ang hian, kan hindi zirlaibuah te hian thawnthu paih chuang si loin, titlêm hret ila, pawl hniamho hindi zirlaibu aṭangin inbiakna (Dialogue) hi dah tam ila, bazar-a hman chi, chhungkaw chaw einaa hman chi te, dawr nghaktu leh a dawrtu hman chi, restaurant, bus station, thlawhna ṭum hmun leh a chhunga hman chi, rel station leh a chhunga hman chi, sumdawnna hmun, school, infiamna leh lawnga hman tlanglawnte a tam thei ang ber dah ila. Chu'ngte chu class room-ah lemchan tawi hmangtein practice zui ila. Audio-te pawh hindi ṭawng dik tak hmanga siam ni bawk se. Zirlai mai bakah hindi teacher tura thiamna bituk nei, ṭawng lam harsat riau tante pawh a ṭangkai ngawt ta ve ang.

Hindi teacher chauh an ni lo. General-ah pawh BA, MA etc., sapṭawnga nál taka ṭawng thei lo (keimah tiamin) kan tâm êm hi. Ṭawng hi chenchilh leh nih chilh ngai, hman tama thiam a nih miau avangin, tuna kan hindi zirlaibu aṭang hi chuan han zuam viauna tur leh thiam phah viauna tur hi a vang deuh em aw ka ti. Ennawna siam rem ni se, hma kan sâwnpui zawk lo'ng maw tiin, inthlahrung tak chungin ka han rawt ve thâwr a ni e.

- Jacinta Vanlalengzami