LS MP Candidate Palite Hi
Democracy kalphung pangngaia kum nga dana kan neih ziah ṭhin, Central sawrkara mipui aiawh tur chu Mizoramah chuan April 19, 2024 hian kan thlang dawn a. Kan aiawh atân hian Mizorama political party palite chuan an candidate tur an ti fel tawh a, chuh ve ngei tura rin BJP chuan he thu ziah lai hian an la puang lo thung a. Nikum November thlaa MLA candidate nei ve neuh neuh, political party-te khan MP hi an chuh ve dawn leh dawn loh tun thleng hi chuan kan la hre lo a ni.
Congress: Thupuiah Lok Sabha MP Candidate ka han ti tak na a, an awmna party-te pawh kan sawi tel a ngai dawn a. A hmasa berah candidate zinga a upa ber, Congress candidate leh Congress party lam hi han sawi dawn i la. Pu Lalbiakzama hi mimal taka ka mi hriat mi a ni a, police officer lian a ni bawk a, a viak a ṭhain a thothang pawh a ṭha khawp mai a. Hnamdang ṭawng thiam, duh ang tawk a vai ṭawng leh English a ṭawng thei a nihna hi Mizo mipui tân chuan a duhawm zual na lai a ni a. Mizoram sawrkara Home Secretary lo ni tawh, hel pawl te nena inremna siam kawnga sawrkar aiawh a lo tel ve zak zak tawh a nihna lai te pawh hi a tân chuan plus point a ni lo thei lo a, mi iai awm loh tak a ni. Amah vawrh chhuaktu Mizoram Pradesh Congress Committee hi Mizoramah chuan tun dinhmunah chuan an chau hle mai a; MPCC party púí Indian National Congress lah hi India ram pum ang pawhin an hmelma hlun BJP hi an hneh lo tih a lang reng mai si a, tun MP inthlan neih turah hian an dinhmun tur hi sawi thiam a harsa a, Mizoramah pawh eng ual an ang leh lo ang a, tih hi mi tam tak ngaihdan niin a lang.
MNF: MNF chuan Rajya Sabha MP ni lai mek a ni a, pa rothap ve tak, a ṭawng thiam loh zahpui lo, Mizo mipui tâna ṭha tura a ngaihah chuan ṭawng chhuak phawng phawng mai mi, K. Vanlalvena an ruat a. A ni hi July 19, 2020 aṭang khan Rajya Sabha member niin Mizo mipui chuan Parliament-a a chêt dàn kan hre vek tawh a, duhthusam chu ni chiah lo mahse mipui lawm a hlawh hle a ni. Rajya Sabha MP anga che ṭha viau a ngaih a nih laiin nikum MLA kan thlan khan Aizawl West III Constituency-ah MNF chuan an candidate atan an theh chhuak a, a tling zo lo a ni. Pa thuawih thei tak mai a nih vang nge ni dawn ni (Congress sawrkar lai a MLA Pu Lal Thanzara a bân avanga by-election neih dawn pawh khan tling lo tur tih hriat sa kha hotute'n ding tura an tih avangin Pu Lal Thanzara kha a khing a), ding tur dang MNF Party hian an hmu zo lo ni dawn ni, MP ni lai MP bawk ni tura theh chhuah a ni hian ngaihtuah leh sawi a ti tam a, MNF Party hian tun dinhmunah rih hi chuan inrintâwkna an nei chau hle ni pawhin a lang.
PC Party: Party thi lek lek tawh, la thaw ve ṭâwk ṭâwk a Mizo mipui tam zawkin kan ngaih hi rin ai takin a hnuk a fei a, PRISM Party nena an infin hnu hian tlem chuan an phur leh deuh ni te pawhin a hriat. Beisei nei tura ngaih an ni lo chungin kum 2023 MLA inthlante kha an chuh ve a, mahse an candidate-te vote hmuh aṭanga en chuan PC Party tân chuan thawh chhuah a la har hle dawn a ni tih a chiang a. Heti chung hian an beidawng duh chuang lo a, tun MP thlan turah pawh candidate an nei a, a puang hmasa ber dawttuah an ṭang nghe nghe a ni. An candidate hi hmeichhia a ni a, party chakvàk lo tak a nih tawh naka laia PC party in hmeichhia a rawn vawrh chhuak hi a huaisen thlâk hle. Mahse Rita Malsawmi hi a chanchin han chhiar aṭangin hmeichhe duailo tak a ni tih a hriat a, Zo Re-Unification Organization (ZoRO) a hun rei tak secretary hna a lo chelh tawh avang hian Mizo hnam leh insuihkhawmna lam chu a ngai pawimawh hle in a rinawm. Beiseina sang tak neih theihna dinhmuna ding lo chung pawh a hetia MP a chuh ngam hi hmeichhe huaisen tak a nih hi a rinhlelh awm loh a, MP atân pawh a iai awm awm lo e.
ZPM Party: Zoram People's Movement hi party naupang tak a nih angin an candidate Richard Vanlallhmangaiha pawh hi Pavalai member ni thei chin a ni chauh a, a thiante pawhin an beisei pui vak lo chunga rorel lai party candidate a ni thei hi India Parliament-a Mizo mipui aiawh tur atân a tling tâwk a ni ngei ang. Indian Air Force-a Wing Commander hial thleng thei fapa, phairama seilian, Hindi leh Sapṭawnga duh tâwk a dak thei a nihna ringawt pawh hi Mizo mipuiah chuan qualification a nih rualin hnamdang zinga zâm mai lo leh duh dân kaltlang pui ve thei khawp a hnamdang zinga chetla tawh ṭhin a nihna hian ît pawh a hlawh phah a nih a rinawm. Nikum November mai a MLA 27 zet mai neia rorelna chang mek political party candidate nih chu vote thlak hun lo nghakhlel viau pawh nise a mawh lem lo. Mahse politics equation hi a mak khawp a, pahnih leh pahnih hi pali a nih lo theih ve tlat a ni. Chuvangin "bel chhunga sa" ang mai a Richard-a hian a lo ngai palh a nih chuan a che sual duai thei a ni.
Tlangkawmna: Politics vir vel aṭangin kan thu ziah hi a tlangkawmna siam dawn i la. MP inthlan chuh ve ngai si, mahse MP neih inring lem lo political party hi tun dinhmunah hian pahnih an awm a, chungte People's Conference Party leh Bharatya Janata Party, Mizoram te hi an ni a. MP inthlan atâna street campaign bei hmasa ber, BJP tân chuan Mizorama BJP MP neih hi thil awlai a ni lo tih chu an hre reng a. Mahse heti khawpa Central lama Party lian leh chak ni si a theihtawp lo chhuah ve loh chu thil tih chi a ni lo a, chuvangin beiseina sang pawh nei ngam lovin tunah hian an campaign mek a ni. Delhi lama "Okay" hmuh ngai ve ve si, Congress in candidate an puan khalh hian Mizorama MP candidate tur hi inchuh chu sawi loh, candidate tur mi ṭha an hmu mai lo em ni dawn tih a awl rum rum mai. PC party hi chuan manifesto an han tidanglam deuh hlek a, Aizawla MP office hùn te an dah langsar a. Hei hi ṭha viau mahse an party hian mipui hrim hrim hi a ngah tawh loh avangin tling turin mipui hian an ring ngam dawn lo a. MLA inthlana an performance te pawh an hre reng a, heng pahnih avang ringawt pawh hian PC Party hi chuan MP neih hi an inring miahin a rinawm loh.
Tun MP inthlana kan khaikhin tur te chu MNF, Congress leh ZPM hi an ni ta ber a. Hetia han ngaihtuah mai chuan ruling party na na na, MLA pawh 27 lai nei thei chuan MP hi neih mai awm tak a ni. Mahse sawi tawh ang khan politics chhiarkawp hi a mak thei hle a, thil danglam deuh te hi a thleng leh khut ṭhin a ni. Tuna India politics-ah hi chuan BJP leh Congress hi ui leh kel thlun pawlh ang an ni a, inhmelma kumhlun pawh ti i la, a sual awm lo e. Mizorama intellectual circle-ah chuan BJP hi an tla na lo hle in a lang a, chutihrual chuan Congress pawh hi an tla na em em lo tih a hriat a. Mahse India ram pum politics ngaihtuah tan chuan BJP chet dan hi hnam tenau leh sakhaw te zâwkte tân a hlauhawm ém ém avang leh India democracy ngei pawh a derthawng thei a ni tih an hriat chian em avangin kan tana national party ṭha tur hi an rilruah a chêng lo thei lo a. Engtikawng mah a BJP thlawp miah lo tur, dodal zel tur chu Indian National Congress hi a nih avangin Mizo mipui hian Central lama BJP bei thei tur hi an vote dual lo ang tih sawi a har a. Heti zawnga boruak a kal vaih chuan rin loh takin Congress hian Mizoramah Lok Sabha MP an nei thei a ni.
MNF hi chu BJP nena inthlun zawm sa an nih avangin BJP do tur chuan Mizo mipui hian an chungah rinna kan nghat ngam tak takin a lang lo a. Tunah pawh hian Congress chuan thawh pui an chak em em a, mahse MNF hian BJP nena an inzawmna an pawh chah phal loh avangin a mal ve ve in MP hi an chuh dawn ta a ni. Tuna an candidate an han puan tak, K. Vanlalvena hian mipui hmaah Mizo hnam leh sakhua atana a ṭhat zawk dawn chuan NDA chhuahsan mai pawh MNF an inhuam thu a sawi a. Mizo mipuite duh loh em em, Citizenship (Amendment) Act hi Bill a nih laia a "Mizoram min huam ve dawn lo" tih vanga a thlawptu MNF hi a lo nih tawh avangin BJP thuhnuaia awm tawh chu an tâl chhuak leh mai hian mipui hian an ringin a rinawm loh a. Hemi avang chauh pawh hian MNF tân chuan MP neih hi beisei lutuk chi niin a lang lo. A hrim hrimin MNF candidate hi LS MP-ah hian lo tling ta se, Rajya Sabha MP hi by-election neih a ngai leh dawn a, ZPM hi RS MP term la bâng kum hnih an khilai a ni dawn a, tlin beisei lo a chuh ve hrim hrim an ang hle a ni.
Lok Sabha MP neih beiseina nei sang ber chu ruling party Zoram People's Movement hi a ni. Mipui lungawi lohna tur khawpin sawrkarna fawng an la chelh loh bakah mipui lawm lohna tur engmah tih an la nei lo a, an lakah hian anti-incumbency hian hna thawh tur a la nei lo a ni. Hemi avang hian ZPM tân hian MP neihna chance a sáng ber a, hei hi mipui rin dan pawh a ni deuh ṭhup awm e. Mahse tlangkawmnaa hmasa lama kan tâk, Congress thli tleh thut theihna hi lian lo mahse a awm ve tlat mai a, hetah tak hian ZPM pawh an thlamuang sual ang tih a hlauhawm hle. Regional party tân chuan Central a sawrkar fawng vuantu apiang kawmngeih hi a ṭha ber a. Keini Mizoram angte ngat phei chu Central drip khaia nung hi kan ni tak meuh meuh a. Kan Chief Minister hian Central aṭangin min control tu an awm ve lo ti ti mah se, Central sawrkar duhsakna dawn duh chuan in control tir te a ngaih hun a awm lo thei lo a, ZPM sawrkar hian tui lai a rah thiam hle a ngai dawn a, ZPM candidate hi lo tling pawh nise rilru fim taka thil a ngaihtuah a ngai ang. CCA chungchanga MNF in, "Mizoram min huam ve dawn lo," ti a CA Bill a thláwp anga Mizo mipui rîlrem loh záwng tak, direct taka Mizo mipui min khawih si lo, mahse hun lo kal zel tura Mizote tâna ṭha lo tur Central sawrkar Dân te a thlâwp a nih vaih chuan a la pawi khawp ang. Hengte hi Mizo mipui rilrua riak, sawi chhuah lem loh te a nih avangin ZPM hi ṭhutluang deuh mai lo in rim taka a campaign ve tho a ngai dawn a ni. Tin, State sawrkar pawh fimkhur taka a kal chhoh zel a ṭul ang.
- David M. Thangliana