Written by
- V.L Thlamuanpuia (aka.mizoram au aw)

Mizoram first : MIZO KHAWTLANG NUN A HIM EM?

Hun hnuhnunga thil thleng tur thlen tir loh hlau niâwm fahrana khawvel sualna pûng chho mek ah hian, keini Kristian ram inti ah ngei pawh sualna a pung a, ram hruaitute hmunphiah buaia an buai laiin, ruang chhar leh tualthahna, accident rapthlâk tak tak,a chhan leh vang chhui chhuah mumal tak tak awm thei chuang silo te , ruihhlo vanga nunna chan tam tak an awm laiin, mahni nunna la (suicide) an tam zawk te hian ngaihtuahna thui tak min neihtir a.

Heng kan khawtlang nuna harsatna thleng mek, mipui min ti ralṭi a,eizawnna avâng leh zirna avanga Zawlkhawpui a fate dahtu nu leh pate thlamuanga hun an hman theih lohna te hian kan khawtlang nun him lohzia leh kan ralmuan lohzia a lantir a. Mipuite thlamuang taka an khawsak theih lohna ram chu ram ralmuang tia sawi theih a nih loh avangin, kan khawtlang nun hi a him ta lo hle a tih theih awm e. He kan "Khawtlang Nun" khawvel changkanna leh hmasawnnain a tuam mek, chumi in a ken tel suahsualna pûng mekte nên hian engtia siamṭhat theih nge ni ang tih ngaihdân tam tak a awm thei ang.

1. A chhe lai siam ṭha turin:

Thil reng reng hi siamṭhat a ngaih tawh chuan,a chhia emaw, a hmantlak tawh lo emaw, thlâk ngai a awm tihna emaw a ni thin. Kan khawtlang nun meuh siamṭhat a ngaih chuan a chhe lai, thawmthat a ngaihna lai a awm a ni ngei ang. A chhe lai kan hriat phawt loh chuan a siamthat tur lai kan hre thei ṭhin lo ang hian, kan khawtlang nun chhe lai chu enge ni ta ang tih kan ngaihtuah hmasak a pawimawh awm e. Khawtlang nun chhe mek , him lo leh mipui ralmuan lohna chu enge tih kan hriat hmasak a ngai a, a chhe lai siamṭhatna tur hmanrua kan neih a ngai bawk a, chung kan hriat hnuah chuan tu nge siamṭha thei tih kan hriat leh a ngai ṭhin.

2.Ram hruaitute:

Siamṭhat tur a tam chuan a chhe lai a tam tihna a ni a, kan hriat chhun pawh kan sawi seng kher lo ang.

Ram leh hnam, khawtlang nun inrelbawlna kawnga nihna pawimawh tak chelhtu chu ram hruaitu, kan aiawha kan thlan tlinte an ni.

A siamṭhatna kawngah pawh a fawng vuantute kan ti lo thei lo. Khawvelah hian engtiklai mahin thuneihna inchuh hi a tawp ngai dawn lo, a tu mai pawh hian thuneih kan duh vek a, a thiam leh a theiin an thleng sang thin. Pen (ziahna) pai tam hi an lo fing fel vek bawk si lo a.Ram hruaitu ni tura penchhuak tam takte rilru hi a chhe lai siam that ngaiah kan dah hmasa a. Development sem ve theitu nih duh vang ringawta inpe te, mahni inhai vur chaka zuang lutte leh lansarh duh vanga inpea thlan tlin ni bawk si te hi engzat tak awm ang maw? Ruahmanna awm map loa ṭhenawmpa sawi emaw, 'chumi khami chuan tichuan a sawi' tih ringawt Assembly House a auchhuahpuia, a sawi awlsam em em, a taka hnathawh harsat em em si te hi awm theih a ni a. Ram hruaitute ber an insawi loh ang hlira an awm leh si chuan mipuiah nghawng a nei thuai ṭhin.

3. Hna lak dan, ṭhalaite beidawnna:

Hna lak chungchanga kan kalphung hi a chhe lai siamthat ngai lai a ni leh pek! Kum over tawh sawrkar hnaa an lut hmuh hian nuih a za lo, a thinrimthlak a ni. An thawh laia hnuhma pawr tak nei, an kum upatna leh an tha pawhin a zo tawh lo, chawl tawh rawh se kan tih ṭhin te kan han thun thar leh ṭhin a.

A thawk nghette pawhin thawh tur an neih loh laia inlak belh vak vak hi a ṭha ber em tih chu ngaihtuah tham a ni.

Thawh tur a awm miau loh avangin kan work ethic kan hloh a, sawrkar hnathawh chu awlsam taka inlak hausakna maiah kan ngai zo ta. Miin a hnathawh thiam miah loh sorkar hna dil a hreh tawh lo a, certificate leh document lem siam a hluar phah a, mi pakhat rilru dik lo khan midang tam tak a kang kai a, hlawkna an lo tel ve theuh bawk si chuan thil dik lo pawh ni se an lo ti mai tawh thin niin a lang. Hêng hian ṭhalaite ah beidawnna a thlen a, thatchhiatna leh awlsam zâwka sum hai luh duhna a thlen a, sum hmuh awlsamna zâwngin kan ṭhalai te an inphelh ruak ta chiam mai ṭhin a, chung chuan khawtlang nunah nghawng ṭha lo tak a neih phah thin bawk. Sawrkar hnathawkte khawngaih avangin MLA pakhat chuan ṭawngkam a neih thu ka lo hria a, a thawk ve lote harsatna leh retheihna hi hmuh kan lo se ka ti hle mai.

4. Dan siamtu (Legislature) leh a kengkawhtute (enforcement) leh a zâwmtu tur mipuite:

Dân chu a dik tur a ni a, a kenkawh dan pawh a dik tur a ni a, a kengkawhtute pawh an dik tur a ni. Intluktlang taka mipui min khaikhawmtu chu Dân (Law) a ni a. Chu dân (Law) chu anihna tur ang thlapa hman a nih chuan, leh a kengkawhtute an dik bawk chuan, mipuiin kan zawm a, chu chuan khawtlangah in lungrualna a thlen a, sualna pûng zêl tûr a dang a, mipui kan him ṭhin.

Dan hi neih ringawt a tawk lova, kenkawh a ngai a ni. Kan ram thanmawhbawk lian tak chu dan kengkawhtu (enforcement) lam kan chak tawk lo hi a ni pakhat. Dan chu kan nei tha alawm, nimahsela, engvangin nge kawng engkim deuhthaw ah hian dan pel deuh leh dan ang ni lo deuha thiltih hi a awm reng thin mai le? Lei man/chhiah hi kan ram revenue lian ber a ni a, mahse khua leh tui tam zawk hian leiman kan ba niin an sawi thin, Revenue Deptt-a thawkte inthlahdah vang a ni thei an ngem? Ramsa leh ramngaw humhalhna dan kan nei tha, nimahsela, engvangin nge miin sa an la kah renga, thing an la zai ruk renga, an hralh reng tho si le? Wildlife Protection Act 1972 te a nihna angin kan hmang thei lo nge, a tisualtu inchhir avanga cheng Rs.10000 (sîngkhat) vel kan inchawitira kan inchhuah leh mai thin zawk tih te hi ngaihtuah tham a ni.Thenawmte nek zâwka in sa lui tlat ṭhinte chu kohhran Upa an lo ni leh zêl ṭhin te hian kan khawtlang nun siamṭhat a ngaihzia a tilang chiang hle a. Chumi kawnga pawimawh em em chu a nihna ang taka dan kenkawh ṭhat a tul tih hi a ni. Inthahna rapthlâk a thleng reng emaw tih tûrin News ah hriat tur a awm a,kan Youtubers ten mi chhiat tawhna an chang emaw tih tur khawpin an puang reng bawk a, ruang chhar a ni reng a, engvang nge ? Enge a chhan tih erawh hriat zui a ni ngai meuh lo a. Ngaiah kan nei a, kan ralṭi a, puhmawh tur kan zawng a, rei a daih ngai meuh lo.

Enforcement lam kan chak tawk lo a ni ngei ang. 'Kut vung ber bur, ke vung ber bur' tihah tawp mai lo se.

5. Siamṭhatu tur, siamthat ngai kohhran hi:

Kohhran hi kan sawisel phak a awm lo nachungin role pawimawh tak an neih ve si avangin sawi tel loh theih a ni lo. Kohhranah pawh hian a chhe lai siamthat tur tam tak a awm a. Khawtlang nun siamtha theitu pawimawh ber pakhat a ni a, a tih turah erawh a chian a ngai thung. Kohhran mipuite kawng dik zawh tur leh sual laka inthiarfihlim tura inzirtir hi kohhran tih tur a ni. Kohhran miten chutiang zirtirna kan lo bawhpelh deuh nia a lan pawha zilhhau tur leh tawngtaisaktu tur chu Kohhran tho a ni. Kohhran chuan mipuite thlarau nun hi vei ber se, thlarau lama inkaihhruaina dik tak kan dawna kan zawm theuh chuan kawng engkimah a lang chhuak ang a, chu tah chiah chuan kan khawtlang nun hi siamthatin a awm ang a, Kristian kan nihna alang chhuak ngei ang.

6. Chhungkua leh mimal nun:

Political Ssocialization-a institution hmasa ber leh pawimawh ber chu chhungkua hi a ni. 'Naupang chu a kalna awm kawngah chuan zirtir ula, a lo upat hun pawhin a thlah lovang' tih hi a dik tak zet a. Mi tha leh mawhphur thei khawpa fel chherchhuak tur chuan chhungkua a pawimawh ber. 'Pawnlamah hian kan chhungkaw mizia a lang thin' an tih hi a dik a nia. Fate kilkawi thaa kawng dik kawhhmuh tur chuan nu leh pa, thiltha duh mi an neih a ngai. Nu leh pa tam zawk hi chuan kan fate hi kan ngaihsak tawk lo a, khawlaia an nun kan chhuizui peih lo, thununna dawng tha lo na na na chu khawtlang tana mawhphur tlaka thanglian turin a beisei theih loh. /halaite nun chhiatna chuan khawtlang a nghawng si avangin, chhungkuaa zirtirna ṭha inpêk a pawimawh tak zet a ni.

Kan chunga thil thleng engkimah hian mimal (individual) hi kan pawimawh ber a, a chhe lai siamtha theitu zingah pawh mimal kan pawimawh ber a ni. Mahse, a pawi lai ber chu mitin hian insiamthat kan tum si lo lai tak hi a ni fo. Chantawka lungawi thei lo, duhamnain a bawih kan ni deuh vek ni hian a hriat a. Chu rilru chuan midang itsikna min neihtir a, kan ta aia midang ta kan hmuh len theuh avangin mahni tanghma theuh kan hai ta ngat ngat a, chu chuan kan khawtlang nunah a chhe zawngin nghawng lian tak a nei ta a nih hi.

7.Moral reformation leh rinna a rinawm:

Kan rilru sukthlek thlak danglam tluka mamawh kan ram hian a nei lo. Kan sawrkar kan sawichhia a, kan politiciante kan dem rual hian mipuite hian mawhphurhna lian tak kan lo nei ve reng mai. Tuna kan ram hruaitute hi ram hruaitu an ni kumhlun dawn lo, nakina la thlaktu turte chu tuna mipui zinga mite tho hi kan ni. Pawlah hian hruaitu tha ni tur chuan member tha tak nih phawt a ngai an ti thin, chutiang bawk chuan khua leh tui tha ni lo chu ram hruaitu tha an ni thei ngai lo. Ram hruaitu nih tum chuan khua leh tui tha nih a zir hmasak phawt a ngai a ni.

Kan khawtlang nun chhe mek siam tha tur chuan rinawmna hi a pawimawh khawp mai. Kan ram leh khawtlang nun a chhiat chhan chu kan ram leh hnam, kan sakhuana leh keimahni leh keimahniah kan rinawm loh avang a ni. Duhamna hi rinawmna tichhe thei tu lian ber niin a lang. Hnam upa em em ni lo mah ila, naupang tak chu kan ni lo tiin kan inchhal fo va, nimahsela, tun thlengin hnam ziarang chhawm nun mumal taka sawi tur kan nei lo. Hei hian a entir chu kan hnamah kan rinawm lo tih na a ni. Kan sakhuana a dal nia kan hriat chhan chu Pathian tana kan rinawm loh vang bawk a ni. Look East Policy-ina a ken tel tur nia kan ngaih changkanna leh hmasawnna nasa tak te hian nghawng tha leh tha lo tam tak a nei dawn a, chung nghawng tha lo lo thleng thei zawng zawng laka min chhan theitu tur chu he rinawmna chauh hi a ni asin. A chhe lai siam tha turin kan hnam leh kan rinnaah hian i rinawm ang u.

Heng bakah hian ruihhloin kan khawtlang nun a tihchhiat nasat avanga siamthat ngai laite, nulat tlangval hman khawloh avanga a khawtlang huapa mualphona thleng thin siamthat dan turte leh thil dang tam tak sawi tur a la awm. Amaherawhchu, khing kan sawi tak leh kan sawi hmaih zawng zawngte khi mimal leh chhungkua atanga siamthat theih vek an ni.

I ram leh hnam a boral chuan nang leh i chhûngte in him bik lo vang.

- V.L Thlamuanpuia (aka.mizoram au aw)