Lusei Ṭawng a ni a; Mizo Ṭawng tih loh tur
1. Tunah Mizo te hi Kum 1889 Vailian in min awpbeh aṭang khan, mahni zalenna leh nihna (identity) pawh hmang thei loin, Hnam lian zawk kaihhruaina leh awpbehna buaina aṭang khan Mizote hi saltang kan la ni reng. Independent hnuah pawh hnam tenau zawk politics lam hriatna nei lo, hnam fing Vaiho British te nena inkhek hrep tawhten Independent era ah min hawlh chiai zel a. Vawiin ni thleng hian barhluih awpbeh leh ṭhendarh kan la ni zel a nih hi. 'Ṭhendarh la, awpbet rawh' (Divide and Rule Policy) tih hnuaiah khan kan la awm reng a ni.
Tunah hian Mizo te chuan Insuihkhawm lam zai chu kan hawi ta viau niin a lang. Capt L Z sailo ten an dam chhung zawngin an lo vah vaihpui a. Chung lai chuan Rahbi rah chhan ṭha UNO aṭang khan a la awm lo bawk nen. Lehkha kan lo zir changkang chho ve zel ang a. Thu leh Dan ang zawnga thil kan nawr chu a lo sawng-saw-hlawt ṭan dawn tawh a ni. Kan independent sual lai ang ngawt chu a ni lo ang tih ring ila. Ka thlir dan mai mai chuan Independent te kha kan lo sual hma deuh hret a, mahse, a lo beitute kha kan dem thei chuang lo; mahse vawikhat pian mana he Universe-ah lang leh ngai tawh lo tura chanvo (fate) chhe lutuka mual liam ta, mi fel vanduai tam tak martarte erawh hmaih nei miah lova chawimawi erawh a dam laite tih tur a ni ta. Khati khawpa tuarna nasa kan sir tlukpui a hmawr bawknate hi, kan lo seilen hnua ka’n bih dek dek hian India sawrkar hian, India Constitution huamchhunga awmsa; State dinhmun tura a lo duansa vel mai mai min lo sign lempui a ni tih hmuh hi chuan a lungawithlak loh va, rambuai kan nih laia barhluih dan/dan dinglai an siam ṭhenkhat senghawia siam ṭha leh loin inremna min siampui a, Indian-Politician vision ṭha tak tan chuan 'Hnam an la lungawi lo leh ang’ tih a rin theih hial awm e. Non Violence chungchangte, chakna hmanga innawk (Might is Right) te han thlir kual phei chuan India ram hi a thil tihin a vaw let ta em ni? tih hial turin a lo buai zo ta niin a lang. Kil tinah beihna a tawng a, a ram laili berah hmeichhia an him lo va, hei hi thil mak tak a ni.
2. UN Declaration :- Tunah chuan Mizo fate chuan Rahbi ṭha tak mai, U N Declaration on Indigenous People Right 13th. September 2007 hnuaiah hian hma lak dan tur a rawn inhawng ta. Mizote paw'n inpumkhatna kan ṭan mek a ni.
3. LUSEI ṬAWNG: Chu inpumkhat nana thil pawimawh tak mai chu Ṭawng hi a ni. Tunlaiin Publicity leh media /puipunnaah te Mizo ṭawng kan ti a, Mizo ṭawng tia kan hman ṭhin hmun apiangah hian LUSEI ṭawng tia hman tur a ni. Mizoramah khan lal (Native chief) ho khan an ram rorel nan khan Lusei ṭawng hi Official atan an hman avang khan, British-in min rawn tlawhchhuah a, min han awp khan Lusei ṭawng/Lushai tih te kha an hmang lar chho zel, a lo leng lar ta ber a, kan hmang chho ta zel a ni. Mi tam tak thu sawi ṭhinten Mizo ṭawng, Mizo ṭawng a thiam lo te kan inti ṭhin a. Lusei ṭawng a thiam lo tih tur zawk a ni a. Mizo inpumkhatna atan khan mit kan chhit a ngai. Lusei ṭawng te, Ralte, Mara, Lai, Bawm, Asho, Thahdo, Kuki, ṭawng thlengin (kan sawi seng lo) Mizo ṭawng hnuaia Chhulkhat kual an ni tih kha, Hnam pa rilru pu (Patroit) chuan a hre tur a ni. Chuvangin Mizoram Official ṭawng (lingua franca) chu Mizo ṭawng ni lovin 'Lusei' tih tur a ni. Zirlai leh Institution Syllabus zawng zawngah ziah ṭhat nghal ni se. MBSE/SCERT te paw'n mit len nghal se. India ram chu Bharat kan ti, Bharat ṭawng a awm lo. Mizoram a nih avanga Mizo ṭawng ni tura ngaih ngawt tur a ni lo.
Example USA - English (USA ṭawng a awm lo)
India - Hindi (Bharat ṭawng a awm lo)
China - Mandarin (China ṭawng a awm lo)
Sri Lanka - Sinhalese (Srilanka ṭawng a awm lo)
Ram ṭhenkhat ram hming hrula ṭawng hming nei erawh an awm tho tih kan hria.
Lusei ṭawng hi Mizo ṭawng tia kan lam fo dawn a nih chuan Mizoram pawna seilian Mizo hnahthlak, Lusei ṭawng thiam lo khan a hnam ṭawng thiam kha Mizo ṭawnga tel lovah ngaiin Inthlahrunna an nei ṭhin a. Hei hi tuna kan harsatna tawh mek a ni. Mizo ṭawng tih chu a khaikhawmtu a ni ringawt tur a ni. Mizo ṭawng hnuaiah chuan Mara, Lai, Hmar, Thahdo Kuki, Ralte, Langrawng, Chawrai, Pang, Khumi, Asho, Khiang, Kom, Chiru, Sukte, Sihzang Falam, Haka, Tidim-Paihte, Hualngo leh a dang tam takte kan sawi seng lo. Mizo ṭawng chhungah awm an ni. Chuti ni lova Aizawl vela Lusei ṭawng thiam lo, an hnam ṭawng a hman mai avanga Mizo ṭawng I thiam na nge lo intihte hi, a mi la tawng zau lo thawmhnaw deuh mai thei. Delhi vel Mizo inkhawmah mai pawh, ṭawng hrang hrang hmang kan kalkhawm a, "Chu eng nge I hman?" kan inti mai a, a dawng tu'n min lo hrilhfiah mai a ni. Vellore Christiam Biakin, inkhawm - Mizo Hunah phei chuan a lo zau leh deuh a. Mahse Mizo ni duh lo chu an awm ve, Tamenglong District, Manipur , Naga in an Thlarau zawng zawng a neihsak tawh zingah khan, J Shakespear te William Shaw-ten Mizo hnahthlaka an ziakho kha Naga hnam-ah an in-Baptis tawh a. Kan integration hi a kal zel chuan Mizoah bawk an rawn kir leh ang. A chhan chu Lunglen ni leh Kut ni vangthlaah khan kan la inzawm/unau tlat alawm.
4. Mizo hmakhua: Mizote pawh kan tal mai mai thei lo. Kan ṭan a ngai. India ram Independence hnu lawk, Mizo lal rorelna hnuaia Mizo nunzia kha, nunze ṭha (Value System) ṭha tak nei an la nih avang khan Mizote kha zirna an han beih khan, an nawr na a, IAS te IFS te kha an tling tam em em mai a. Tunah hian han inthlir let teh, Manipur leh Naga hnungah kan tlan zar zar tih I hmu thei em? Kum 60 chhung leka Mizote hnungtawlh nasatzia hi. Vawiin nia kan ṭawng “Mut nachang hre lo; thawh nachang hre lo,” a ni.
- C.Vanlal Ruai. -291013. 9862569310.